Tải bản đầy đủ - 0 (trang)
3 Những nét điển hình về nền văn hóa dân gian Việt nam nửa cuối thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX.

3 Những nét điển hình về nền văn hóa dân gian Việt nam nửa cuối thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX.

Tải bản đầy đủ - 0trang

2.3.1: Về văn học dân gian



Đây là một trong n h ữn g t h à n h tố q ua n t r ọ n g n ằ m trong p h ạ m

trù, t h u ậ t ngữ v ă n h ó a d â n g i a n [ 1 0 1 ] . Đây c ũ n g là t h à n h tố

đ ượ c n h ậ n biết v à nghiên cứu sớm h ơ n cả trong c á c cơng t r ì n h

nghiên cứu về thơ N ơ m Xu â n Hương nói chung đã có từ trước. Đó là

n h ữn g yếu tố thuộc về ngôn ngữ d â n g i a n , ngồn ngữ đ ờ i thường,

trong t ụ c ngữ, ca dao mà t h ơ Nô m t r uyề n t ụ n g c ủ a Xu â n Hương đ ã

tiếp n h ậ n mộ t cách tự nhiên như n h ữ n g người b ạ n thật t h â n thiết.

Đồng h à n h với các t h i ê n t à i trên v ă n đ à n n h â n loại, n h ữ n g Hô-me,

Sechxpia, Puskinpoorki, T. A i - ma - tóp, R u x u n , Gamgia.tơp... cho đến

J .M . Gu ê - t h ơ , n h à v ă n l ớ n n h ấ t c ứa n ề n v ă n học cổ điển Đức,

b ằ n g tài n ă n g vĩ đ ạ i c ủ a mình, bằng sự kết h ợ p v à bá m c h ắ c vào

c á i gốc n ề n t ả n g là v ă n h ọ c d â n gian c ủ a d â n tộc, đ i ề u đ ó góp p h ầ n

đ ưa t ê n t u ổ i c ủ a ô n g trong số n h ữn g t h i ê n t à i c ủ a n h â n loại. Và

tất c ả đ ề u t h ừ a n hậ n "nguồn sữa mẹ tuyệt vời" n u ô i d ưỡ n g t h i ê n tài

h ọ c h í n h là v ă n học d â n gian, c h o đến n h à cách mạng vô sản nổi

tiếng là Vơ - la - đ i - mia - Hitsơ - Lê - Nin c ũ n g là người rất Y êu

mến v à t r â n trọng n h ữn g thiên a n h h ù n g ca trong cổ tích d â n g i a n ,

n h ữn g bài d â n ca v à n h ữn g truyện cổ tích trong nền v ă n h ó a và

p h o n g t ụ c Ng a . Người c h o rằng, c ầ n p h ả i l à m cho các n h à viết lịch

sử v ă n h ọ c c h ú trọng đến lĩnh vực n à y. B ở i vì, theo Lênin : "Đó thật

là một s á n g t ạ o t h ực sự c ủ a n h â n d â n , v à s ự s á n g t ạ o ấy là r ấ t

q u a n trọng, rất cần thiết c h o ta đ ể n g h i ê n c ứu t â m lý c ủ a n h â n

d â n n g à y n a y" . ( " L ê n i n nói v ề t h ơ ca") [ 1 2 3 ]. Ng hi ê n c ứu mối

q u a n hệ giữa t á c p h ẩ m v ă n h ọ c v ớ i v ă n học d â n g i a n là một trong

n h ữn g vấn đề q u a n t â m c ũ n g từ rất sớm đối với khoa nghiên cứu v ă n

học. Điều n à y được các n h à nghiên cứu gọi bằng k h á i n i ệ m

folklorisime. V ớ i n g h ĩ a là n ộ i d u n g , cách t h ứ c k h a i t h á c v à sử

d ụ n g v ă n h ọ c d â n gian c ủ a mộ t tác p h ẩ m v ă n chương n à o đ ó

( h o ặ c c ủ a một tác giả, mộ t trào l ưu v ă n học n à o đ ó ) [ 2 3 6 ] . C ũ n g

v ẫ n theo giáo sư Đỗ Bình T r ị , mộ t trong n h ữn g giáo sư đ ầ u ngành

v ă n h ọ c d â n g i a n c ủ a t a n ê u n h ư viêc tìm h i ể u , đ á n h g i á , c h o n

lọc đ ú n g đối t ượ n g đ ượ c nghiên cứu thì việc tìm hiểu mối q u a n h ệ

n à y - mối q u a n hệ v ă n học v à văn học d â n gian, trong đó có vấn đề

folklorisme của tác p h ẩ m v ă n h ọ c v ớ i cách liếp cận đ ú ng đ ắ n "sẽ có

k h ả n ă n g đ e m l ạ i những kết q u ả phong p h ú , g i ú p l ý g i ả i thấu đ á o

h ơ n một số h i ệ n t ư ợ n g đ ặ c sắc trong tiến trình lịch sử v ă n học d â n

tộc, h ơ n n ữa có thể góp p h ầ n l à m s á n g tỏ n h i ề u hiện tượng có t í n h

T

7



T

6

7



T

7



T

6

7



R



R



T

8

4



R



R



T

8

4



R



R



T

8

4



T

8

4



T

8

4



T

8

4



T

2

7



T

2

7



T

8

4



T

8

4



T

8

4



T

8

4



T

8

4



T

8

4



123



q u y l u ậ t c ủ a tiến t r ì n h n à y [236]. N g à y n a y , q u a kết q u ả c ủ a

p h ư ơ n g p h á p nghiên cứu liên n g à n h còn cho thấy v i ệ c nghiên cứu

sâu về n ề n v ă n học d â n g i a n còn g i ú p c h o các n g à n h k h o a học kế

cận n h ư: d â n tộc h ọ c , ngôn n g ữ h ọ c , x ã h ộ i h ọ c , p h o n g tục h ọ c ,

n h â n c h ủ n g h ọ c k h ả o cổ h ọ c có cơ tìm ra n h ữn g p h ươ n g h ướ n g

tiếp cận mớ i mẻ, h ứa h ẹ n n h ữn g kết q u ả k h á c h q u a n và h o à n

t h i ệ n h ơ n [ 1 , 3 , 5, 6, 29, 30, 37, 112, 124]. So v ớ i các t h i h à o cùng

thời, bên c ạ n h n h ữ n g tên tuổi n h ư Nguyễn Du, B à Hu yệ n Th a n h

Q u a n , C a o Bá Q u á t , Hồ Xu â n Hư ơ n g là t á c giả trở về v ớ i d â n

gian t r ô i nổi và s â u s ắ c h ơ n c ả . Và vì v ậ y, n g a y từ n h ữn g k h ả o

l u ậ n nghiên cứu về thơ Hồ Xu â n Hươ n g , vấn đề tìm hiểu folklorisime

đ ã được đ ặ t r a . Và chúng tôi, t r o n g k h i thực hiện nội d u n g l u ậ n á n

c ũ n g đã k h ả o lược t ươ n g đối đ ầ y đ ủ và k h á c h q u a n n h ữn g cơng

trình nghiên cứu đề c ậ p đến yếu tố n à y ở phần lịch sư vấn đề nghiên cứu

thơ N ô m Hồ Xuân Hương trong văn hóa dân gian Việt Nam . Tất n h i ê n ,

n ó i n h ư thế k h ô ng p h ả i mọi cơng trình nghiên cứu n à y đ ã h o à n toàn

chiếm đ o ạ t đến g i ớ i h ạ n h o à n t h i ệ n c ủ a n h ữn g t h à n h tố thuộc

v ă n học d â n g i a n ( n h ư c a dao, t ụ c n g ữ , t r u yề n thuyết, c â u đố,

t r u yệ n cười, t r u yệ n tiếu lâm, t r u yệ n T r ạ n g , vè...). Nó i cách khác,

không p h ả i mọi t h à n h tố thuộc v ă n h ọ c d â n g i a n n h ư trên vừa n ê u

đ ề u được c á c n h à nghiên cứu x e m x é t ở góc độ t h ỏ a đ á n g . Trong

số các t h à n h tố c ủ a v ă n học d â n g i a n , thường thường, yếu tố ngôn

n g ữ trong ca dao, t ụ c n g ữ đ ượ c k h a i t h á c sớm nhất, tiếp theo đ ó là

truyện cười, t r u yệ n tiếu l â m và một í t câu đố ( đ ặ c b i ệ t l à mả n g câu

đố tục giảng t h a n h ) có mộ t t ầ m q u a n trọng k h ô n g k é m ca d a o , t ụ c

n g ữ , n h ưn g v ẫ n còn là " p h ầ n mề m" c ầ n được tiếp tục k h ả o cứu. Ở

đ â y, c h ú n g tôi k h ô n g b à n đến v i ệ c các n h à n g h i ê n c ứ u đ ã đề cập

vấn đề q u a n h ệ t h ơ Nô m H ồ Xu â n Hương v ớ i v ă n h ọ c d â n gian

V i ệ t Na m ở mức độ n à o mà c h í n h là chỉ muốn nói đến mối q u a n hệ

n à y có t í n h c h ấ t n h ư sự mở màn cho xu h ướ n g n g h iê n cứu s ớ m

n h ấ t đ ã có, k h i nghiên cứu v ề thơ H ồ Xu â n Hương, Với v i ệ c tìm

hiểu v ă n học d â n gian nửa cuối t h ế k ỷ XVIII đến n ửa đ ầ u t h ế k ỷ

X I X , c h ú n g tôi t h ấ y có thể bổ k h uyế t bằng những d ẫ n giải v à kết

l u ậ n v ề đ ặ c trưng h a y t í n h chất c ủ a n ề n v ă n h ọ c d â n g i a n t h ờ i

k ỳ n à y. Dựa t r ê n n h ữn g nét cơ b ả n v ề h o à n c ả n h lịch sử, về tình

h ì n h v ă n hóa - x ã hội c ù n g t h ờ i n h ư đã v ừa đề c ậ p ở p h ầ n trên,

chúng tôi n h ậ n thấy n ề n v ă n học d â n g i a n thời k ỳ n à y đ ã có sự

khởi sắc - p h o n p h ú , đ á n h dấu b ướ c c h u yể n mình trong n h ậ n thức

R



R



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



124



T

6

4



c ủ a q u ầ n chúng n h â n d â n về xã h ộ i - về t h ế t h á i , n h â n tình. C h ủ

đ ề , n ộ i d u n g v à thể loại c ủ a v ă n h ọ c d â n g i a n cũng có sự đ ộ t

biến. Nộ i dung v ă n h ọ c nghiêng về n h ữn g đề tài thế sự, về cuộc đ ờ i

trần t ụ c . C h ủ đề c ủ a v ă n học d â n g i a n c ũ n g phong p h ú , đ a d ạ n g

v à g ầ n g ũ i v ớ i đ ờ i thường h ơ n b a o giờ hết. Sức sống c ủ a lịch sử đ ã

t h ổ i v à o đ ờ i s ố n g t ư t ưở n g c ủ a q u ầ n c h ú n g v à v ă n h ọ c d â n

g i a n l à b ức t r a n h , l à t ấ m g ươ n g ph ả n chiếu nhanh nhạy nhất. T h ậ t

r ấ t k h ó đ ể n h ậ n b i ế t v à k h ẳ n g đ ịn h mộ t b à i c a d a o , mộ t c â u

t r u yệ n c ổ t í c h , mộ t c â u c h u yệ n c ườ i r a đ ờ i t r o n g b ố i c ả n h

l ị c h s ử c ụ t h ể n hư t h ế n à o , n h ưn g c h í n h b ằ n g n h ữn g n é t " l ị c h

s ử h ó a " [ 1 7 6 ] t r ê n g ươ n g mặ t c ủa t á c p h ẩ m d â n g i a n n h ư k h ó

l ò n g c h e d ấ u đ ượ c d ấ u h i ệ u c ủ a t h ờ i k ỳ l ị c h s ử mà n ó s i n h

t h à n h l ớ n l ê n . Đi ể m q u a n h ữn g mả n g c a d a o , t ụ c n g ữ , t r u yệ n

c ườ i , t r u yệ n t i ế u l â m, c â u đ ố t ụ c g i ả n g t h a n h v à đ ố t h a n h

giảng tục ra đời ước đoán gần gũi với giai đoạn này đều cho

t h ấ y s ự t h ể h i ệ n t r i ế t l ý h ồ n n h i ê n c ủ a d â n g i a n [ 8 9 1 ] . Tí n h

c h ấ t ấ y q u y đ ị n h n h ữn g đ ặ c t r ưng c ủ a v ă n h ọ c d â n g i a n t h ờ i

k ỳ n à y, n ó l à s ự t h ể h i ệ n c a o n h ấ t c ủ a n h ữn g g i á t r ị h i ệ n t h ực

- n h â n đ ạ o . Tr ướ c h ế t , n ó i v ề t ục n g ữ d â n g i a n . T ụ c n g ữ c a

d a o , d â n c a , t r uyệ n c ổ t í c h , t r u yệ n c ư ờ i d â n g i a n t h u ộ c l ĩ n h

v ực n g h ệ t h u ậ t , n ó l à n h ữn g t h ể l o ạ i c ủ a v ă n h ọ c d â n g i a n .

X é t v ề c ộ i n g u ồ n, t ụ c n g ữ r a đ ờ i t r ướ c c ả t r i ế t h ọ c . Nó c ó t ừ

t r o n g x ã h ộ i n g u yê n t h ủ y, n ó g ầ n g ũ i v ớ i t r i ế t h ọ c . Tụ c n g ữ

l u ô n t h ể h i ệ n mộ t triết lý : triết lý n h â n sinh, triết lý v ề c u ộ c đ ờ i ,

triết l ý v ề h o ạ t đ ộ n g t r o n g thực t i ễ n n h i ề u n g ườ i n ô m n a rất cổ

l ý r ằ n g : t ụ c n g ữ là h ì n h thức, "triết l ý c ủ a d â n gian", "triết l ý c ủ a

n h â n dân", về mặ t thế giới q u a n , tục n g ữ Vi ệ t N a m l u ô n p h ả n ả n h

n h ữn g n h ậ n t h ứ c có tính d u y v ậ t t h ừa p h á t . Nó thừa n h ậ n sự tồn

tại v à v ậ n động kh á c h q u a n c ủ a thế giới [ 8 9 , 9 6 ] . Tư t ưở n g ấ y

c ủ a n h â n d â n t h ể h i ệ n mạ n h mẽ q u a mộ t l o ạ t n h ữ n g c â u tục

n g ữ v ớ i c h ủ đ ổ p h ả n phong mà t h ờ i k ỳ n à y c h ú n g đ ượ c x u ấ t

q u â n mộ t c á c h r ầ m r ộ n h ấ t . Tụ c n g ữ d â n gian - ba o giờ c ũ n g

n g ắ n g ọ n , k h ú c triết n h ư n h ữn g l o ạ t s ú n g b ắ n tỉa mà c h í n h x á c

v à o d i n h l ũ y c ủ a chế đ ộ p h o n g kiến đ ươ n g t h ờ i - N h ữn g c â u

t ụ c n g ữ , c h ọ n lọc n h ư thế n à y :

T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

8

4



T

8

4



T

6

4



T

6

4



T

8

4



T

8

4



T

8

4



T

8

4



T

8

4



T

8

5



T

8

5



- Hết quan, tàn dân.

- Vô p h ướ c , b ướ c cửa q u a n .

125



T

8

4



T

8

4



T

8

4



- Q u a n cả v ạ to.

- Q u a n h a i , l ạ i một.

- B ú t sa gà chết.

- Q u a n p h ủ đ i , q u a n tú n h ậ m.

- T u ầ n Hà là c h a k ẻ c ướ p .

R ồ i cả n h ữn g câu ca d a o vốn v ẫ n đ ượ c đ ề cập đ ế n một đặc

đ i ể m l à lính chất t r ữ tình s â u đ ậ m, thì có lẽ đ ế n thời đ i ể m này, đã

c á n h gồng t h ê m chức n ă n g p h ả n á n h h i ệ n t h ực - t r ê n t ầ m t h ế

c ủ a triết l ý - g ầ n g ũ i v ớ i t ụ c ngữ, mà r a n h giới r ấ t k h ó r ạ c h ròi

p h â n biệt.

- Con ơi nhớ lấy câu này,

- Cướp đêm là giặc, cướp ngày là quan.

- Thừa quan rồi mới đến dân

- Thừa nha mơn, phần đến sải đồ đưa.

- Lúc thì chả có một ai,

Lúc thì ơng xã, ơng cai đầy nhà.

Phản ánh hiện thực, đó cũng là một đặc trưng của các sáng tác nghệ thuật

V ă n học d â n g i a n k h ô n g đ i n g o à i đặc t r ưn g tiêu biểu ấy. T ụ c

ngữ, ca d a o , c â u đố, t r u yệ n cười, t r u yệ n T r ạ n g , c ò n p h ả n á n h , đ ề

c a o t r i ế t l ý b ì n h d â n . Triết l ý dân chủ, rất hồn nhiên, kiểu " thấy s a o

n ó i vậy", n h ưn g ý nghĩa k h á i q u á t của nó l ạ i khơng h ề t h u a giảm.

V ă n h ọ c d â n gian k h ô n g n g ạ i đ ụ n g c h ạ m đến tài cả mọ i n g õ

n g á c h của cuộc sống t h ực tế, từ c h u yệ n l ớ n , c h u yệ n n h ỏ , c h u yệ n

có t h ể b à n giữa đường v à cả n h ữn g c h u yệ n t h u ộ c về nỗi n i ề m,

t â m t ì n h , c h ố n s â u t h ẳ m c ủ a c o n người.

R



R



T

7

4



T

7

4



V ă n h ọ c d â n g i a n v ớ i c h ủ đ ề p h ả n p h o n g đ ã được n h i ề u

n h à n g h i ê n cứu c h u yê n sâu thể h i ệ n . Ở đ â y, c h ú n g tôi muốn đ ề

c ậ p đến một k h í a c ạ n h trong việc thể h i ệ n t r i ế t l ý h ồ n n h i ê n c ủ a

người b ì n h d â n đ ư ợ c thể h i ệ n t r o n g v ă n h ọ c d â n gi a n mà thơ

N ô m Hồ Xu â n Hư ơ n g đ ã tiếp t h u , đ ó là triết lý vì C o n Người. Tất

nhiên, v ă n h ọ c , nghệ t h u ậ t c h â n c h ín h c ủ a mọ i t h ờ i đại tất n h i ê n

126



c ũ n g đ ề u hướng v ề n g ọ n nguồn ấy. V ậ y nhưng, đối v ớ i v ă n h ọ c

d â n g i a n - triết l ý ấy đ ư ợ c thể h i ệ n v ớ i màu sắc c ủ a d â n g i a n . Đó

là t h ứ triết l ý d â n c h ủ , tự n h i ê n rất h ồ n n h i ê n , bộc t r ực mà c ũ n g

d a diết t r ữ t ì n h . . . B ấ t k ỳ tác p h ẩ m văn học d â n g i a n n à o cũng

đ ậ m đ à , c ũ n g b à n g b ạ c đ ặ c trưng ấ y. Triết l ý vì con người t h ắ p

sáng mọ i c h ủ đ ề , q u á n xuyến g ầ n n h ư tất t h ả y mọ i tác p h ẩ m - N ó

giản dị, h ồ n n h i ê n , n ó sống v ớ i cộng đồng d â n tộc n h ư l à món ă n

tinh t h ầ n khơng t h ể thiếu - Nó l à n g ườ i b ạ n để n h ủ k h u yê n , đ ể

che c h ở , nó l à n i ề m c ả m t h ô n g rất thực ( mà cuộc đời còn n h i ề u cái

c ả m t h ô n g , n h ưn g lại khơng thực l òn g !). M ớ i t h ấ y triết lý ấy c ủ a

d â n g i a n v ẫ n l à mu ô n n g à n l ầ n đá n g q u ý .. .

T

7

4



T

7

4



T

7

4



T

7

4



Triết lý vì con người t r o n g: v ă n học d â n g i a n đ ã được p h á t s á n g

ở r ấ t n h i ề u góc đ ộ . C ó k h i l à sự k h á i q u á i cao n h ấ t , n h â n b ả n

nhất, mà ngoài t ụ c n g ữ - Kh ô n g một thể l o ạ i n à o có th ế d i ễ n đ ạ t

n g ắ n gọn mà s â u sắc b ằ n g , ấ y l à :

T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

8

4



T

8

4



T

6

4



- Người ta là hoa đất.

- Người làm ra của, của không làm ra người.

- Một mặt người, hơn mười mặt của.

- Người sống hơn đống vàng.

L ạ i thấy n h ư p h ả n g p h ấ t đ â u đó c ò n là tiếng cười tự tin, k h í c h

lệ người p h ụ n ữ k h ô n g chồng mà lại có con – C h ế độ p h o n g k i ế n

thời ấy t ừn g mở cửa cho n h ữn g đấng p h u q u â n có q u yề n " n ă m thê,

b ả y thiếp", n h ưn g lại c h ô n v ù i số p h ậ n người p h ụ n ữ c ũ n g t r o n g

c ả n h t h ê thiếp ấy. X ư a n a y, triết học Đông Tâ y đ ề u b à n về con

người rất n h i ề u . Triết l ý vì c o n n g ư ờ i trong v ă n h ọ c d â n g i a n Việt

N a m c ũ n g x o a y q u a n h triết l ý n à y v ớ i rất n h i ề u c u n g b ậ c . Yê u

q u ý , t r â n t r ọ n g c o n người, n h ư một c â u c h â m n g ồ n mà M a r x đ ã

t â m niệm " n h ữn g gì t h u ộ c về c o n người đ ề u k h ô n g x a lạ v ớ i t ô i " ,

n h ư đ i ề u mà v ă n h à o M a x i mG o o r k i t â m đ ắ c trước n g ò i b ú t c ủ a

mì n h - Vì h a i c h ữ con người. " Con người, h a i tiếng ấy v a n g l ê n một

c á c h kiêu h ã n h " . . . Triết l ý vì con người k h ô n g p h ả i c h ỉ là t h á i đ ộ

p h ả n k h á n g t r ướ c n h ữn g b ấ t công n g a n g t r á i c h o mỗi kiếp người,

mỗ i cộng đồng n gư ờ i mà v ă n h ọ c d â n gian đ ã được xếp v à o h à n g

n h ữn g n g ư ờ i lính tiên p h o n g đ ấ u t r a n h vì q u yề n sống c h o c o n

người. M ả n g n ộ i d u n g ấy, đ ã có k h á n h i ề u n h à nghiên cứu p h â n

T

7

4



T

7

3



T

7

4



T

7

3



127



tích, l u ậ n b à n . C hú n g t ơ i mu ố n n ói đ ế n t i n h t h ầ n dâ n chủ trong

v ă n học d â n g i a n . Tụ c n g ữ, c a d a o có n h i ề u câu ca tố cáo, lên á n

sự á p bức thống trị c ủ a q u a n lại, p h o n g kiến, c ũ n g không hiếm

n h ữn g c â u ca, t r u yệ n k ể n g ợ i ca và ước v ọ n g về tinh t h ầ n d â n

c h ủ trong c u ộ c đ ờ i .

- Đất có lề, quê có thói.

- Đất Vua, chùa làng.

- Phép Vua, thua lệ làng.

N h â n d â n từ l â u v ẫ n ước a o một xã h ộ i thái b ì n h , cơng b ằ n g ,

b ê n c ạ n h l u ậ t p h á p c ủ a Vu a , c ủ a t r i ề u đ ì n h thì c ũ n g l ạ i có "lệ"

c ủ a l à n g . M à lệ l à n g h a y "thói q u ê " , h ộ i l à n g có k h i l ạ i lớn h ơ n

cả "phép" Vu a . Đó là một s ự thực đ ầ y t h u yế t p h ụ c c ủ a d â n g i a n .

T r u yệ n cười, t r u yệ n tiếu l â m p h ả n á n h được tài t r í c ủa n h â n d â n ,

n h ữn g n h â n v ậ t Trạng n h ư Tr ạ n g Q u ỳn h , Trạng Lợ n , Trạng An ,

Trạng Cờ v.v... đ ề u là những con người b ì n h thường, có í t chữ nghĩa,

n h ưn g g i à u k i n h n g h i ệ m sống, đ ủ t h ô n g mi n h đ ể đ ố i đ á p v ớ i

mư u c h ướ c c ủ a k ẻ t h ù . Triết lý vì con người ấ y t h ê m một lần t ỏ a

á n h sáng, k h i mà v ă n h ọ c d â n gian - Tiếng n ó i t â m tình c ủ a q u ầ n

c h ú n g c ũ n g đ ề c ậ p đến chủ đ ề tình yê u - n h ữn g k ha o k h á t về

h ạ n h p h ú c r ấ t t h ậ t , rất đ ờ i thường. L à m sao cổ t h ể k hô n g biết đến

n h ữn g mả n g c a d a o , tục n g ữ , k h ô n g c h ỉ l à trữ tình - trí t u ệ mà

c ò n rất h à i h ướ c - c á i h à i c ủ a d â n g i a n rất g ầ n g ũ i v ớ i triết l ý

c ủ a c u ộ c đ ờ i v à vì c u ộ c đ ờ i mớ i l à m s a o !

T

6

4



T

6

4



B â y g i ờ mậ n mớ i h ỏ i đ à o ,

V ư ờ n h ồ n g đ ã có a i v à o h a y chưa.

M ậ n h ỏ i thì đ à o xin t h ưa ,

V ư ờ n h ồ n g có lối n h ưn g chưa a i v à o .



R ằ n g thì

- Trăm năm trăm tuổi trăm chồng,

- Yêu ai thì bế, thì bồng trên tay.

128



- Trăm năm trăm tuổi trăm chồng,

- Yêu ai thì lấy, tơ hồng nào xe.

Thuở ấy, tình yêu đâu đã vượt lên trên mọi đạo lý, phép tắc, vậy mà

người đàn bà trong bài ca dao này vẫn cứ rất thật với cuộc đời, vẫn cứ rất dân

gian :

- Em là con gái tổng trên,

- Em đi bắt cáy, xuống lên ngõ này.

- Tinh cờ cặp được anh đây,

- Có cho chung mẹ, chung thầy hay khơng ?

Khi sống v ớ i tình yê u , t r o n g tình c h ồ n g v ợ , người đ à n b à

t r o n g ca d a o c ũ n g t h ậ t t h à , mả n h liệt k h ô n g k é m p h ầ n h i ệ n

đ ạ i , mộ t k h i g ặ p được h ạ n h p h ú c : t r o n g sự ma y mắ n :

T

0

4



T

0

4



- Bác mẹ bú mớm nâng niu,

- Tội giời thì chịu, khôngyêu bằng chồng.

D â n g i a n tỏ r a rất h ì n h đ ẳ n g , n h â n á i v ớ i mọ i người, đ ặ c

b i ệ t l à người p h ụ n ữ . Tr o n g h ầ u hết các tác p h ẩ m d â n gian, ta

n h ậ n thấy h ì n h b ón g người p h ụ n ữ đ ề u h i ệ n r a v ớ i sự cảm t h ố n g ,

yê u t h ư ơ n g rất đ ặ c biệt. D â n g i a n có n h ữn g c â u h á t "chồng

k h u yê n v ợ " thì c ũ n g lại có n h ữn g c â u ca " v ợ k h u yê n chồng” [ 7 1 ].

Nếu có thể l à m đ ươ c con số thống k ê c h í n h xác, t h e o sư ước đ o á n

c ủ a c h ú n g tôi, số lượng n h ữn g b à i ca đ ẹ p về n g ườ i p h ụ n ữ v à vai

trò c ủ a họ trước c u ộ c đ ờ i c h ắ c h ẳ n sẽ chiếm số l ư ợ n g t r ộ i h ơ n .

K h ô n g p h ả i n g ẫ u n h i ê n mà các n h à n g h i ê n cứu v ă n h ó a d â n t ộ c

trên các quốc gia k h i tìm hiểu v ề v ă n h ọ c d â n gian c ủ a x ứ sở mình,

h ọ đ ã tìm đ ế n các b à mẹ n h ữn g n g ư ờ i p h ụ n ữ , n h ữn g cô g á i c ủ a

" q u á k h ứ" - đ ể tìm h i ể u , đ ể sưu t ầ m n h ữn g b à i h á t d â n g i a n c ủ a

q u á k h ứ - của c h í n h h ọ - Tiến sĩ v ă n h ọ c Công T ằ n g T ô n N ữ Nh a

Trang- (Việt Ki ề u - đ a n g sống t ạ i M Ỹ ) đ ã cho biết n h ư thế. C h ú n g

tôi c h o r ằ n g , đ i ề u đ ó là h o à n t o à n h ợ p l ý . B ở i lẽ c h o d ù ở bất cứ

nơi n à o t r ê n trái đất, ở cả n h ữn g q u ố c v ươ n g có n ề n v ă n mi n h

s ớ m n h ấ t và người p h ụ nữ - b ấ t chấp mọi đ ẳ n g cấp, mọi quốc gia

v ẫ n chiếm giữ v a i trò t h ực sự c ủ a mì n h . Tà i liệu c ủ a các n h à

nghiên cứu xã h ộ i h ọ c , p h ụ n ữ h ọ c , thuộc trung t â m k h o a h ọ c x ã

P



129



P



h ộ i v à n h â n v ă n quốc gia t ạ i Th à n h p h ố Hồ C h í M i n h đ ã l à m

mộ t sự tổng h ợ p các t h a m l u ậ n , c ơ n g trình n g h i ê n cứu ( c ủ a c á c

t á c giả t r o n g v à n g o à i n ướ c ) đ ã c u n g cấp n h ữn g t h ô n g t i n

k h á c h q u a n và bổ ích về vấn đ ề n à y. Đ ặ c biệt là tài liệu c ủ a Yu

I n S u n ( An n Ax bo r Un i v e r s i t y Microfilm I n t e r n a t i on – b ả n t i n

l ầ n đ ầ u 1978, 1 9 87 ) , c ủ a M a r i a m D a r c e F r e n i e r , giáo sư, tiến sĩ ,

n g ư ờ i đ ã từng có q u á t r ì n h n g h i ê n cứu v à giảng d ạ y về lịch sử c ủ a

p h ụ n ữ M ỹ v à các quốc gia c h â u Á n h ư Trung Quốc, N h ậ t b ả n v à

Việt N a m [ 6 3 ] . Kh i l à m sự so sánh n à y, các tác giả c h o biết người

p h ụ n ữ Việt N a m, từ trong q u á k h ứ có n h i ề u mặt đ ã tỏ ra k h ô n g b ị

t h u a thiệt, nếu k h ô n g mu ố n n ó i là có p h ầ n nổi trội h ơ n trong sự bình

đ ẳ n g , trong gia đình, x ã hội, so v ớ i p h ụ n ữ Tr u n g Ho a , N h ậ t B ả n

c ù n g thời - trên t h ự c tế. Và vì v ậ y, từ n h ữn g tác động c ủ a lịch sử, xã

hội, t í n ngưỡng thì n é t n ổ i trội trong v ă n hóa t r u yề n t h ố n g Việt

N a m là đ ặ c điểm trọng văn mà biểu h i ệ n rõ n é t n h ấ t l à t r ọ n g p h ụ

n ữ h a y thiên về n ữ t í n h . Đi ề u n à y đ ã đ ư ợ c liến sĩ T r ầ n Ng ọ c

T h ê m nghiên cứu v ớ i n h ữn g b ằ n g chứng khá x á c đ á n g , trong c ơ n g

trình nghiên cứu " d à i h ơ i " c ủ a mì n h . "Tìm về b ả n s ắ c v ă n h ó a Việt

N a m ( c á i nhìn h ệ t h ố n g - loại h ì n h ) (Discovering t he I d e n t i t y of

Viemamese C u l t u r e : T yp o l o g i c a l - systematic views) [ 2 0 4 ]. V ớ i

n h ữn g tri t h ức - vấn đề k h o a học về v ă n h ó a , cuốn s á c h được liệt

v à o t r o n g số l o ạ t s á c h (khá í t ỏi) b á n c h ạ y n h ấ t t r o n g t h á n g cuối

n ă m 1 9 9 6 (best seller) - theo thông t i n t ừ b á o chí t ừ cơ q u a n p h á t

h à n h sách Th à n h p h ổ Hồ C h í M i n h . C h ú n g tôi x i n trở l ạ i tiếp

t h e o v ớ i n h ữn g thể l o ạ i , t h à n h tố c ủ a v ă n h ó a d â n gian, đ ó là thể

loại t r u yề n thuyết d â n g i a n . T ừ trong t r u yề n thuyết d â n gian, tinh

t h ầ n n h â n đ ạ o v à d â n c h ủ có từ trong má u t h ị t c ủ a lịch sử d â n tộc

k h ô n g b a o giờ q u ê n v ị trí t h ự c sự trọng yếu của người p h ụ nữ Việt

N a m. T r u yề n t h u yế t v ớ i tư cách là n h ữn g t r u yệ n cổ d â n g i a n có

d ựa trên n h ữn g cơ sở, n h ữn g sự k i ệ n lịch sử n à o đ ó , là k h o t à n g

p h o n g p h ú n ó i về v a i trò k h a i s á n g đ ấ t nước v à d â n tộc c ủ a

n g ư ờ i p h ụ nữ Việ t Na m. C ù n g v ớ i truyền thuyết về n g ườ i a n h

h ù n g k h a i s á n g đ ấ t n ướ c v à d â n tộc , n h â n d â n đ ã d ựn g lên cả

một h ệ t h ố n g n h ữn g truyền t h u yế t nói v ề n g ườ i mẹ a n h h ù n g v ớ i

n h ữn g chi tiết s i nh động, tươi đ ẹ p nhất. Ơng c h a từ xưa vẫn có c â u

" B à Đ à trồng c â y, x â y n ú i " , k h ô n g r õ l a i lịch bà Đ à cụ thể, d â n

g i a n c h o biết đ ó là người đ à n b à khổng lồ, t h â n thể đ ẫ y đ à , to lớn,

B à c ù n g Ông Đù n g đ ắ p n ú i l ậ p n ê n đ ấ t nước, n ú i sông v à cuộc

T

6

4



T

6

4



130



sống cho d â n c h ú n g ở n ơ i đ ó . Nh â n d â n vùng đ ồ n g b ằ n g B ắ c B ộ

và Tr u n g Du đ ề u lưu truyền về c ô n g lao c ủ a bà Đà v ớ i n i ề m tri â n

s â u s ắ c . Đạ o l ý d â n c h ủ - b ì n h đ ẳ n g và v ô c ù n g n h â n á i trước

n h ữn g đ ó n g g ó p c ủ a người p h ụ n ữ cho n o n sơng gấm vóc n à y.

N g ư ờ i ta n h ớ v ề cội n g u ồ n c ủ a mì n h l à con c h á u L ạ c Long Qu â n

v à Âu C ơ - Và vì v ậ y, n g ư ờ i p h ụ n ữ Việt Na m - trong tiềm thức

mu ô n thuở c ủ a d â n gian l u ô n l u ô n đ ượ c coi là "điểm tựa" c ủ a mọi

đ i ể m tựa. K h ô n g p h ả i là n g ẫ u n h i ê n việc đ ạ i tên các d ã y n ú i ,

d ò n g sơng t r ê n đất n ướ c mình thường h a y g ắ n với tên người p h ụ n ữ

: tên n ú i B à đ ượ c đ ặ t cho rất n h i ề u n g ọ n n ú i của x ứ sở mình. Hò n

Vọng p h u - tượng đ á chờ c h ồ n g ở Lạ n g S ơ n còn có t ê n gọi n ô m n a

là n ú i B à , cho đ ế n Hò n Vọ n g P h u ở Th a n h Hó a , B ì n h Đị n h , P h ú

Yên đ ề u có c h u n g một t ê n gọi Nú i B à n h ư b à y tỏ l ò n g tơn kính... ở

H à S ơ n B ì n h có n ú i " Vu a B à " , Ni n h B ì n h có n ú i N à n g Tiên, ỏ

T h a n h Hó a cỏ n úi Bà Ả C ò m v à Nú i n à n g Hờ i , n à n g H ỡ i . C h o

đến t ậ n mi ề n Na m, n ú i B à Đen ở Tây N i n h c ũ n g được biết đến n h ư

thế. Ngay cả d ò n g s ô n g , trong tư d u y c ủ a người P h ươ n g Đông : Đất

- N ướ c - Nú i No n k h ô n g đ ơ n t h u ầ n là l ã n h đ ì a vật chất đ ơ n

t h u ầ n . C h ú n g t h ự c sự có một "thế giới riêng" đ ể t ồ n t ạ i - thế g i ớ i

ấy là c ủ a t â m linh, c ủ a l ò n g t h à n h k í n h . V à vì v ậ y, sẽ k h ơ n g có

gì ngạc n h i ê n nếu n h ư tên ngọn n ú i , v à b â y giờ là c ủ a d ò n g sông

c ũ n g t h ườ n g g ắ n v ớ i b i ể u tượng về c á i lớn lao, cái vĩ đ ạ i c ủ a M ẹ

- Nh ữ n g d ò n g sơng l ớ n c ủ a ta n h ư sông C á i ( c ò n gọi là sơng

H ồ n g ) , sông M ê K ô n g c ò n có nghĩa đ e n l à sơng M ẹ - Nh ữn g con

sông l ớ n ở từng địa p h ư ơ n g c ũ n g t h ườ n g mang c á i tên n ô m n a là

sông C á i . Ví d ụ lưu vực của sơng Gi a n g v à s ô n g C h ó ( P h ú

K h á n h ) c ũ n g đ ượ c gọi l à sông Cái. V ự c to n h ấ t t r ê n sông c ũ n g

đ ượ c gọi v ớ i cái tên rất ý n g h ĩ a là vực T ừ M ẫ u [ 2 4 9 ] . Trong từ

n g u yê n tiếng Vi ệ t, từ "Cái" có n g h ĩ a là mẹ, là p h ụ nữ cũng đ ượ c

d â n gian n h ắ c nhỏ v ớ i l ò n g biết ơ n , thể h i ệ n triết lý d â n c h ủ , b ì n h

đ ẳ n g vì con người. N h ữn g từ " đ ườ n g cái q u a n " , " t r ồ n g c á i " , " đ ũ a

c á i " , đều đ ượ c chỉ v ớ i ý nghĩa lớn l a o v à q u a n trọng [ 6 7 ] . Nh ữn g

s á n g t á c d â n g i a n Việt N a m còn đ ể l ạ i mội h ệ thống n h ữn g

t r u yề n thuyết rất đ ỗ i tự h à o về n h ữ n g a n h h ù n g đ ầ u tiên đ ượ c

t h ầ n t h á n h h ó a . Tiêu b i ể u là B à M ẹ Lú a , n g ườ i mẹ đ ã tìm r a h ạ t

l ú a đ ầ u tiên n u ô i sống x ứ sở. Nh â n d â n lập đền thờ B à ở đ ỉ n h n ú i

Tản. Tên t u ổ i những n g ư ờ i M ẹ n h ư B à Ng ô , Bà Đậ u , h à Nà n h , b à

G i à u đ ượ c coi n h ư l i n h thiêng, t hầ n t h á n h . C ũ n g k h ô n g p h ả i

T

6

4



T

6

4



131



n g ẫ u n h i ê n , trên từng v ù n g Tr u n g D u , B ắ c B ộ , Đồ ng B ằ n g , Miền

N ú i c ủ a t a , v ị t hầ n cai q u ả n bốn p h ươ n g n à y l ạ i t o à n l à .. . P h ụ

n ữ [ 6 4 , 9 4 ] . Do ả n h hưởng c ủ a chế đ ộ phong kiến, đ ặ c b i ệ t là c ủ a

N h o Gi á o , t r o n g x ã h ô i c ũ , n h à nước Đ a i Việt k h ô ng công n h ậ n

c h o p h ụ n ữ vị trí bình đ ẳ n g với n a m g i ớ i trong gia đ ì n h và x ã hội,

t u y n h i ê n , sự coi t r ọ n g n g ườ i p h ụ n ữ lại v ẫ n tồn t ạ i n h ư một n é t

đẹp mang t í n h đ ạ o lý, n ó trở t h à n h một t r u yề n thống lâu đ ờ i trong

d â n g i a n , x u ấ t p h á t từ đời sống k i n h tế v à x ã h ộ i c ủ a n ư ớ c ta x u ấ t p h á t từ n ề n v ă n mi n h của c â y l ú a (civilisation d u zi/., rice

civiIizations). Tr o n g n ề n v ă n minh ấ y, Đ ấ t v à N ướ c n ổ i lên n h ư

n h ữn g đ i ề u k i ệ n c ă n b ả n đ ể c a n h tác đặc t h ù của c â y l ú a . M à

c â y l ú a thì c ầ n ph ả i đ ượ c s ả n s i n h ra nhiều thóc gạo đ ể n u ô i sống

con n g ư ờ i - Vì v ậ y mà h ì n h t h à n h t h ầ n Đất - Th ầ n Nước - Tất cả

đ ề u là p h ụ n ữ . C ò n gọi là M ẹ Đất, M ẹ N ướ c , M ẹ Lú a . Hi ệ n n a y

đ ề n thờ M ẫ u Đị a ( M ẹ Đất) còn đ ượ c thờ ở L á n g Hạ , Qu ậ n B a

Đ ì n h , Hà Nội. Ha y là M ầ u Thoải (tức là M ẫ u Th ủ y - N ư ớ c ) c ủ a

đ ạ o Ta m P h ủ , nh ư M ẹ Lú a còn tồn tại trong lỗ " M ẹ l ú a xuống

đ ồ n g " ở Làng Qu ắ c Th ướ c , Hu yệ n Yê n L ậ p , Tỉnh Vĩ n h P h ú .

C h ú n g tôi c ũ n g sẽ trở lại vấn đề n à y k h i đ ề cập đến kh í a c ạ n h tín

n g ư ỡ n g v à lễ h ộ i d â n g i a n t r o n g việc thể h i ệ n v a i trò c ủ a B à M ẹ

- M ẫ u M ẹ trong v ă n h ó a d â n gian Viêt N a m t h ờ i k ỳ n à y. Ở đây,

xin có đ ượ c mộ t n h ậ n x é t , từ t r o n g t r u yề n t h u yế t và t í n n g ưỡ n g

d â n g i a n , n g ư ờ i p h ụ n ữ đ ã x u ấ t h i ệ n trong tư thế c ủ a một người

mẹ tạo d ựn g ra lịch sử, r a cuộc sống từ buổi sơ k h a i cho d â n tộc. V à

c h í n h h i ệ n tượng n à y đ ã thể hiện một n é t đ ẹ p c ủ a t r u yề n thông

v ă n h ó a của d â n lộc. M ộ t d â n tộc trọn v ẹ n hết mình với triết l ý vì

con n g ườ i ấy, c h í n h từ k h o tàng t r u yệ n cười, t r u yệ n tiếu lâm,

t r u yệ n Tr ạ n g , c â u đ ố t ụ c g i ả n g t h a n h v à đ ố t h a n h giảng t ụ c ,

c h ú n g ta c ũ n g thấy đ ằ n g s a u tiếng cười d ò n d ã , h ả h ê (có k h i , có

vẻ n h ư t ụ c ) là thấm đ ẫ m triết l ý d â n g i a n Việt Na m, có một mản g

n h ữn g t r u yệ n cười, t r u yệ n tiếu lâm, t r u yệ n Tr ạ n g , trong cả n h ữn g

c â u đ ố t ụ c g i ả n g t h a n h thì hình tượng n g ườ i p h ụ n ữ - không c h ỉ

hiện r a v ớ i tư cách là một cá n h â n đ ơ n đ i ệ u , h ọ được gửi gắm biết

bao n h i ê u là trí tuệ c ủ a n h â n d â n , đ ủ đ ể chiến t h ắ n g kẻ t h ù - có

l ú c là h ì n h tượng a n h chồng k h ờ dại, có k h i là một lũ q u a n lại hống

h á c h , dốt n á t , d â m ơ, trọc p h ú . C ó lúc lại h i ệ n r a d ư ớ i hình ả n h

c ủ a v ậ t n à y, v ậ t nọ ( t r o n g c â u đ ố tục giảng t h a n h ) đ ể t h ấ y cái

sức t h ô n g minh, d í d ỏ m c ủ a n h â n d â n tài t ì n h trong n h ã n q u a n ,

R



T

1

2



132



R



T

1

2



p h á t h i ệ n đ ượ c n é t tương đ ồ n g trong b ả n chất c ủ a các sự v ậ t , sự

việc - trong cả cách nhìn rất đ ỗ i dân chủ h ồ n n h i ê n c ủ a d â n g i a n .

T

6

4



T

6

4



Nóng nực thì ghét đuổi tơi, Hễ mà lạnh lạnh thì lơi tơi gần.(Cái mền

chăn)Sinh em ra đứng đàng đứng chợ,Đem em về làm vợ làm chồng. Đêm

đêm trong chốn phòng khơng,Tắt đèn ta lại nhau cùng hợp loan.(Chiếc

chiếu)Xưa kia em trắng như ngà,Vì chàng quân tử em đà thâm thâm.rách ai

mảng tính vơ tâm,Chàng đánh chàng đập chàng lại còn nằm

- Buổi chợ đang đơng, Anh cõng tơi về,

- Anh đè tôi xuống,

- Anh chặn lưng tôi,

- Tôi

chặn lưng

anh.(Chiếc

chiếu)- Cô

kia đang

đứng đầu

hè,Cậu kia

chạy lại liền

đè một thôi.

Cho thời

ướt á

Đằng sau n h ữn g c â u đ ố d ạ n g n à y, đ ằ n g s a u tiếng cười t h ú v ị vì

t à i trí t u yệ t v ờ i c ủ a d â n g i a n lại đ ã h é mở một triết lý d â n chủ bình đ ẳ n g - t r i ế t lý ấy k h i ế n con người h ò a đồng v ớ i cả sự vật, v ạ n

vật - triết l ý ấy c ũ n g đ ư ợ c c h í n h Lê T h á n h Tơng đ ã t ừn g có

n h ữn g s á n g tác về n h ữn g đối t ượ n g đ ượ c coi l à thấp h è n trong các

đối tượng đ ượ c t h ơ ca n ó i đến n h ư b à i t h ơ "Con Voi"

T

6

4



- X ông pha bốn bể cõi bể chông gai,

- Vùng vẫy mười phương bụi cát bay.

- Phép nước gọi là tơ chỉ buộc,

- Sức này nào quản búa rìu tay.

- Đến bài thơ về "Con Cóc"

133



Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

3 Những nét điển hình về nền văn hóa dân gian Việt nam nửa cuối thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX.

Tải bản đầy đủ ngay(0 tr)

×