Tải bản đầy đủ - 0 (trang)
2- Bức chân dung về xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII nửa đẩu thê kỷ XIX.

2- Bức chân dung về xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII nửa đẩu thê kỷ XIX.

Tải bản đầy đủ - 0trang

Việt Na m" [ 1 84, 125, 1 6 9 ] , t r ướ c k h i đ i s â u nghiên c ứ u n h ữn g tố

chất c ầ n đ ặ c biệt lưu ý c ủ a giai đ o ạ n lịch sử trọng t â m mà c h ú n g tôi

mu ố n đề cập : giai đ o ạ n lịch sử Việt N a m nửa cuối t hế k ỳ X VI I I

n ửa đ ầ u thế k ỷ X I X "giai đ o ạ n s u y sụp c ủ a chế độ phong kiến"

[125]. - M ộ t g i a i đ o ạ n lịch sử l ớ n v ớ i n h i ề u sự kiện lịch sử đ á n g

g h i n h ậ n , v ớ i n h ữ n g c u ộ c cách mạng tư tưởng - cách mạ n g x ã hội

v à v ă n h ó a n ổ ra d ồ n d ậ p , liên tiếp. Ngược d ò n g lịch sử, xã hội

p h o n g kiến Việt Na m giai đ o ạ n t h ế k ỷ X V I - XVII, mà cụ thể là

chế đ ộ p h o n g kiến n h à Lê vốn chứa đ ự n g n h ữn g mâu t h u ẫ n , đ ó là

những mầ m mơng, lý d o d ẫ n đến sự suy yếu bất k h ả k h á n g c ủ a triều

đ ạ i n à y. M â u t h u ẫ n t r ầ m k h a ấy thể h i ệ n ở c h ỗ n h à Lê củng cố

xã hội t r u n g ương tập q u yề n b ằ n g việc tăng cường mọi chế độ

c h u yê n chế và v ề mặ t k i n h tế, b ằ n g cách n ớ i rộng q u yề n sở h ữu

ruộng đất cho giai cấp p h o n g kiến, n h ư n g lại c ũ n g d u y t r ì và tăng

c ườ n g q u yề n sở h ữu tối cao của n hà v u a . Điều n à y cho thấy triều

đ ạ i p h o n g kiến n h à Lê v ẫ n tiếp t ụ c đ i t h e o con đường thống trị x ã

h ộ i kiểu p h o n g kiến P h ươ n g Đông, với cơ cấu là c h ỉ n h thể c h u yê n

chế và chế độ sở h ữ u n h à n ướ c về ruộng đất. Điều ấy là một h à n h

động thách thức đối v ớ i q u y l u ậ t tồn tại v à p h á t triển c ủa lịch sử x ã

h ộ i , v ớ i n h i ề u biến đổi. B ở i lẽ, thực t ế trong h o à n c ả n h mớ i - Lú c

đ ó , h o à n c ả n h n ề n k i n h tế nước n h à đ ã p h á i triển đ ạ t đến một

trình độ ổ n đ ị n h . T r ê n t h ế giới, chế đ ộ tư b ả n p h ươ n g Tâ y đ ã ra

đ ờ i . Nó k h ơ n g n g ừn g khoe b à y n h ữn g ưu t h ế đ ặ c biệt c ủ a n ó

trước một đối t h ủ đã già yếu -lạc h ậ u v à l ạ i bảo t h ủ , cố chấp - là chế

đ ộ p h o n g kiến P h ư ơ n g Đông v à mang mà u sắc P h ươ n g Đơng. Nó

đ a n h á o h ức b à nh trướng thế lực s a n g Phương Đông. Và rõ ràng trật

tự mà giai cấp thống trị n h à Lê l ú c bấy giờ đ ặ t ra là m ộ t bước c ả n

c h â n cho sự p h á t triển tất yếu c ủ a lịch sử. Với cơ tầng xã h ộ i n h ư

thế, t r i ề u đ ạ i p h on g kiến n h à Lê b ắ t đ ầ u bước vào con đ ườ n g cùng

c ủ a sự diệt vong c ủ a n ó , v ớ i c h í n h nó.

Thay vì p h ả i mở đường cho chế độ tư h ữu p h á t triển, tạo tiền đ ề

mới cho sức s ả n x u ấ t và mở rộng n ề n k i n h tế h à n g h ó a , c h u ẩ n bị

đ ó n n h ậ n cuộc "cách mạ n g x ã hội" c ủ a tư b ả n p h ươ n g Tây t r à n

đến mộ t cách c h ủ động thì, triều đ ạ i p h o n g kiến n h à Lê lại t h ắ t c h ặ t

h ơ n q u yề n sở h ữu tối cao về ruộng đất trong tay h ộ p h ậ n thống trị.

Đ i ề u n à y c ũ n g l ậ p tức đ ưa đến n h i ề u mối hiểm nguy dồn d ậ p

k h ô n g t r á n h k h ỏi c h o triều đ ạ i thống trị đương t h ờ i . C h ế đ ộ tập

q u yề n c h u yê n chế v ớ i n g u yê n lý a i n ắ m c h í n h q u yề n , n c ườ i đ ó

T

6

4



108



T

6

4



mớ i đ ượ c n ắ m q u yề n chi p h ố i của cải x ã h ộ i . Chỉ n ộ i v i ệ c đ ó đ ã

g â y mâ u t h u ẫ n k h ô n n g c h ỉ giữa lập đ o à n p h o n g kiến thống t r ị v ớ i

nông d â n lao động, mà c ò n là với nội bộ giai cấp p h o n g kiến, b ắ t đ ầ u

từ thứ q u yề n lợi đất đ a i ‘'kẻ t á m lạng, người n ửa cân" t h e o cách so

s á n h h ơ n thiệt. C h í n h vì v ậ y, h ậ u q u ả tất yếu d ẫ n đến k h ô n g

p h ư ơ n g cứu c h ữa là n ạ n cát cứ và nội chiến p h o n g kiến đ e dọa

[ 1 2 5 ] . Đấy c ũ n g là t h ờ i k ỳ b ắ t đ ầ u c ủ a n h ữn g c u ộ c n ộ i chiến

phong kiến n ổ ra q u yế t liệt, d a i d ẳ n g , t r o n g lịch sử p h o n g kiến Vi ệ t

N a m, mà cuộc x u n g đ ộ t Tr ị n h - Nguyễn k é o d à i bốn mươi l ă m

n ă m, g ầ n một n ửa thế k ỷ, t ừ n ă m 1627 đến n ă m 1672 là một thí d ụ

h ù n g h ồ n , c ũ n g từ đ ó , đất nước t h à n h h a i giới tuyến Đàng trong

Đàng ngoài [125]. M ặ c d ù vậy, tình hình k i n h tế t h ế k ỷ X V I - X VI I

l ạ i có n h ữn g tín h i ệ u ngược lại - đ ặ c b i ệ t nhất là h i ệ n tượng "các

t h à n h t h ị trở n ê n p h ồ n t h ị n h .

Câu ca :Thứ n h ấ t Kinh k ỳ,

Thứ n h ì p h ố Hiến.

C h ắ c h ẳ n ra đ ờ i t h ờ i k ỳ n à y. R ồ i từ n h ữn g n h ậ n x é t c ủ a

người phương Tâ y đến nước ta t h ờ i kỳ t h ế kỷ X V I I đ ã n h ậ n x é t :

Thăng Long h a y K i n h k ỳ, Kẻ chợ ( Hà Nội n g à y n a y) đ ã là một

h à n g thị t h u ộ c loại t h à n h p h ố lớn ở Á Đ ô n g [125]. Qua một bức

t r a n h còn lưu lại được của S . B a r o n , trong "Description d u r o ya u me

de To n q u i n " đã cho t h ấ y, c ả n h Th ă n g Lo n g v à o t h ế k ỷ XVII tấp

n ậ p , tàu bè b u ô n b á n sầm uất. Qu a n h ệ t h ô n g t h ươ n g v ớ i n ướ c

ngoài, cụ t h ể l à v ớ i Tr u n g Quốc v à N h ậ t B ả n đ ư ợ c coi là " p h á t

triển mạ n h nhất". C h ưa kể đến việc các t h ư ơ n g n h â n mới c ủ a Vi ệ t

N a m có được mối q u a n h ệ t h ô n g t h ư ơ n g cả với p h ươ n g Tâ y. Cho

đến thế k ỷ X VI - XVII, c á c n ướ c n h ư Bồ Đà o Nh a , tiếp theo l à Hà

L a n , An h , Pháp, đ ã b ắ t đ ầ u đặt q u a n hệ b u ô n b á n v ớ i nước ta.

Việt Nam, v ớ i các t r u n g tâm thị t h à n h b u ơ n b á n có một v ị trí đ ặ c

b i ệ t t h u ậ n lợi dưới mắt giáo sĩ P h ườ n g Tâ y, A l e x a n d r e d e Rhodes,

v ớ i k i n h nghiệm c ủ a g ầ n b a mươi n ă m h o ạ t động ở n ướ c ta đ ã n ó i

trong cuốn s á c h c ủ a mình "Divers voyages e t missions e n la C h i n e e t

a u i r e s royaumes d e L'Orient" [125] rằng : " Đâ y là một v ị trí cần p h ả i

chiếm lấy v à chiếm được v ị trí n à y thì thương gia C h â u Âu sẽ lìm

được một nguồn l ợ i n h u ậ n v à tài n g u yê n p h o n g p h ú " . Nh ữn g

n h â n tố về h o à n c ả n h lịch sử - k i n h tế n g a y từ thế k ỷ XVII đ ượ c

T

4

2



T

7

5



T

4

2



T

7

5



T

6

4



109



T

6

4



đ á n h dấu bằng sự mụ c r u ỗ n g c ủ a c h ế độ p h o n g kiến n h à Lê c ù n g

sự t a n rã c ủ a nội bộ phong kiến mà cuộc x u n g đ ộ t T r ị n h N g u yễ n đ ã

đ ủ cho t h ấ y h ộ mặt hèn yếu, thối n á t , n h ưn g b ả o thủ c ù n g cực, cố

t ì n h n g ă n c ả n sự p h á i triển c ủ a đ ấ t nước, n h ưn g v a i trò thống l ĩ n h

c ủ a n ó đ ã tỏ ra hết h i ệ u nghiệm. Trước trào lưu tất yếu của lịch sử, chế

đ ộ p h o n g kiến Việt Na m đ ư ơ n g t h ờ i chấp n h ậ n mộ t c á c h đ a u

đ ớ n , t ủ i n h ụ c không chỉ là việc r a đời một n ề n k i n h tế h à n g h ó a

T ư b ả n b ắ t đ ầ u hình t h à n h mà k é o t h e o còn là một l o ạ t n h ữn g vấn

đ ề k h á c về tư tưởng, t í n n g ưỡ n g , triết học, mỹ học, đ ã có sự phân

thân, thối chun. B á o h i ệ u c h o n hữ n g cuộc "Cách mạng về mọi mặ t

ở thế k ỷ sau đ ó , thế kỷ XVIII - XIX. N h ưn g rõ ràng, n h ữn g yếu lố

lịch sử, k i n h tế c ủ a t h ờ i đ ạ i k h ô n g thể c h u yể n h ó a t h e o kiểu

" n h ả y vọt" đ ế n các v ấ n đề thuộc tầng kiến trúc t r o n g đ ó có v ă n học

nghệ t h u ậ t . M ọ i sự lý giải n h ư thế đều l à giản đ ơ n và thô thiển - n h ư

M . Bakhrtin đ ã p h ê p h á n [ 7]. Ở thế k ỷ X V I I , về đ ờ i sống tư t ưở n g

c ủ a q u ầ n c h ú n g cho thấy, hệ tư t ưở n g Nh o giáo t u y v ẫ n giữ đ ị a v ị

thống t r ị t r o n g xã hội, n h ưn g t h ực sự nó k h ơ n g còn có hiệu lực và

chiếm đ ị a v ị độc t ô n n h ư trước n ữ a . T r o n g k h i đó, P h ậ t v à Đạ o

g i á o bị h ạ n chế từ sau thế k ỷ XV, n a y l ạ i có đ i ề u kiện đ ượ c p h ụ c

hồi. Thêm n ữa , Đạ o Th i ê n C h ú a là một tôn giáo lớn - khá l â u đ ờ i từ

trong l ò n g x ã h ộ i chiếm h ữu nô lộ c ủ a đế quốc La M ã từ thế k ỷ I I I , nó t ừn g đ ượ c p h á t triển ở C h â u  u . Từ thế k ỷ X V I , đ ạ o Thiên

C h ú a theo các giáo sĩ Bồ - Đ à o - Nha v à c á c thuyền b u ô n P h ươ n g

Tây v à o nước ta, n h ưn g thực sự ở t h ế k ỷ n à y, việc t r u yề n b á một

l o ạ i t ơ n giáo còn x a lạ v ớ i k h u vực là vô c ù n g k h ó k h ă n . Sang thế

kỷ X V I I , c ù n g v ớ i s ự x â m n h ậ p k h á à o ạ t c ủ a c h ủ n g h ĩ a Tư

b ả n , c á c giáo sĩ Phương T â y sang t r u yề n đ ạ o đ ã n h ư g ặ p đ ượ c

t h ờ i cơ lịch sử, họ h à n h động mội cách t í c h cực v à n ă m 1668, "Hội

t r u yề n giáo nước n g o à i " của P h á p đ ã c h í n h thức ra đời v à n ắ m độc

q u yề n truyền đ ạ o ở n ướ c ta [ 1 2 5 ] . Bối c ả n h chính trị - tơn giáo n h ư

trên đ ã l à m c h o đ ờ i sống tư tưởng c ủ a thế k ỷ n à y trở n ê n phức tạp.

Trên lĩnh vực nghệ t h u ậ t , đ ặ c biệt là nghệ t h u ậ t d â n g i a n đ ượ c

p h ụ c h ồ i và p h á t triển k h á mạnh. Ng h ệ t h u ậ t d â n gian của c h ú n g

ta, n h ư mỗi người đều biết, n ó vốn có l ị c h sử từ l â u đ ờ i v à có được

nguồn cội - c h ắ c chắn trong lòng n h â n d â n . Trước mọ i s ự thăng trầm,

b i ế n đ ộ n g của mọi t r i ề u đ ạ i , c ủ a l ị c h sử, nó chưa b a o giờ b ị p h a i

n h ạ t , l u mờ h a y q u ê n l ã n g , n g a y cả trước n ạ n x â m lăng và â m mưu

đồng hóa c ủ a ngoại b a n g . Trước h o à n cảnh lịch sử, d o sự s u y yếu về

T

6

4



T

6

4



T

1

4



T

1

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



110



mọ i mặ t c ủ a chế độ t ậ p q u yề n chuyên chế, c ù n g v ớ i sự v ươ n lên

c ủ a q u ầ n c h ú n g n h â n d â n , không c h ỉ để tồn lại mà còn p h ả i p h á t

triển chứng tỏ sự tồn tại c ủ a mình, v à vì v ậ y, " n ề n v ă n h ó a d â n t ộ c

l ạ i b ướ c v à o một giai đ o ạ n p h á t triển h u y h o à n g " [ 1 2 5 ] . Ở t h ờ i

k ỳ n à y, nghệ t h u ậ t ca, múa, n h ạ c c ù n g n h ữn g s i n h h o ạ t v ă n h ó a

h ầ u n h ư nghiêng về dân gian, trở lại với dân gian nhiều hơn. [125] Nh ữn g

trò c h ơ i đ á n h c ầ u , đ á n h đ u , đ á n h v ậ t , đấu v õ ,đ ượ c p h ổ biến c ả ở

Đ à n g n g o à i v à Đ à n g trong, v ề sân k h ấ u , n h ữn g mà n h á t c h è o ,

h á t ả đ à o , h á t tuồng, tiếp t ụ c p h á t triển v à đ ượ c phổ biến rộng rãi

t h ậ m c h í n g a y cả n h ữn g v ù n g nông thôn đ ặ c biệt ( s a u n à y c á c nhà

n g h i ê n cứu văn hóa d â n g i a n c h o đó là n h ữn g vùng văn hóa), T h ờ i

ấy cũng đ ã h ì n h t h à n h cả n h ữn g gánh h á t c h è o , h á t t u ồ n g lưu

đ ộ n g k h á t h ô n g lệ. S â n k h ấ u d â n gian đ ặ c b i ệ t là n g h ệ t h u ậ t s â n

k h â u chèo, h á t ả đ à o ( ở B ắ c bộ - Đ àng ngoài) đ ã trở t h à n h một sinh

h o ạ t v ă n hóa d â n gian l à n h mạ n h khá p h ổ biến trong v à c ủ a q u ầ n

c h ú n g . Ng a y cả ở tầng l ớ p thiệt thòi về chữ n g h ĩ a n h ấ t - ở n h ữn g

vùng q u ê x a xôi, h ẻ o l á n h . V ề mỹ t h u ậ t d â n gian, rất đáng n g ạ c

n h i ê n v à c h ú ý , khá n h i ề u b ức p h ù đ i ê u ở các đ ì n h , các c h ù a bấy

giờ còn c h o t h ấ y n h ữn g hình ả n h g ầ n g ũ i t r o n g cuộc sống đ ờ i

t h ư ờ n g của n h â n d â n đ ã xuất h i ệ n n h ư mộ t biểu t ượ n g được đề

cao, được khẳng định - ở n h ữn s v ị trí t r a n g n g h i ê m mà g ầ n g ũ i trong

đ ờ i sống sinh h o ạ t tinh t h ầ n – t í n ngưỡng của" người Việt x ưa , là

n g ô i đ ì n h , n g ô i c h ù a làng c ủ a họ... Đó l à n h ữn g c ả n h đ i c à y

(điêu khắc c h ạ m gỗ ở đ ì n h Thổ T a n g - Vĩ n h P h ú ) ; c ả n h đ i s ă n ,

đ ấ u v õ ( c h ạ m gỗ ở Đình H ươ n g C a n h - Vĩnh P h ú ) . Đặ c biệt,

n h ữn g h ì n h ả n h trai gái n ô đ ù a rất h ồ n n h i ê n , ngay cả trong h ộ i lễ

d â n gian, c ũ n g được thể h i ệ n . C ả n h đ á n h v ậ t ( c h ạ m gỗ Đình Hồng

Xá - H à Tây). C ả n h c h ơ i g à c h ọ i ( c h ạ m gỗ Đì n h Ho à n g Xá - Hà

Tây), cảnh đ á c ầ u , mú a h á t ( c h ạ m gỗ Đình Thổ Ta n g - Vĩnh P h ú ) ,

cảnh chuốc r ư ợ u ( Đ ì n h Ho à n g Xá - Hà Tâ y) [253]. T h ậ m chí,

c ả n h n a m n ữ v u i t ắ m h ê n hồ,v ớ i việc t h ể h i ệ n h ì nh thể n g ườ i

đ à n ông, đ à n h à ở t r o n g n h ữn g tư t h ế t h ậ t h ồ n n h i ê n . Điều mà

mỹ t h u ậ t p h o n g kiến đ ươ n g thời h o à n t o à n

k h ô ng chấp n h ậ n .

Nhưng nghệ thuật đã thuộc về dân chúng ấy k h ô n g p h ả i chỉ t ồ n tại trong

cuộc sống c ủ a riêng h ọ . Đến t h ờ i đ ạ i n à y, c h ú n g đã x u ấ t hiện ở

n h ữn g n ơ i được coi là trung tâm v ă n h ó a - c h í n h trị - x à h ộ i v à tín

n g ư ỡ n g của c ả làng [ 1 8 5 ]. Những nơ i mà chính giai cấp thống trị mà

q u yề n sống chết n ằ m t r o n g t a y chúng, c ũ n g p h ả i c ú i đ ầ u k h é p

T

8

5



T

8

5



T

8

5



T

8

5



T

6

4



T

6

4



T

8

5



T

8

5



T

6

4



T

6

4



T

6

4



R



T

6

4



R



T

1

7



T

1

7



T

6

4



T

8

5



T

6

4



T

8

5



T

6

4



T

6

4



R



R



R



T

6

4



T

6

4



111



R



nép. V ă n hóa nghệ t h u ậ t , n g a y ở t h ờ i k ỳ n à y - t h ế k ỷ X V I I , mặ c

n h i ê n đ ượ c t h ừa n h ậ n n h ư là nghệ t h u ậ t k h ô n g chỉ là c ủ a d â n

c h ú n g - nghệ t h u ậ t c ủ a mọi người kể cả n h ữn g thế lực, quyền t h ế

p h o n g kiến ( d ù muốn, d ù k h ô n g ) . C h ú n g tôi cho rằng, việc các bộ

mô n nghệ t h u ậ t - đ ặ c biệt là nghệ t h u ậ t d â n g i a n , mang đ ậ m n é t

d â n g i a n được dịp k h ô i p h ụ c và p h á t triển k h á mạ n h mẽ, trên h a i

c h ủ đề hiện thực và n h â n đ ạ o - n h ư là x u h ướ n g duy n h ấ t l ú c bấy

giờ,n là h o à n tồn có thể lý g i ả i được. L ý d o ấy có t h ể có nhiều, song

c h ú n g tôi đ ặ c b i ệ t nghĩ đến một lý d o có lẽ là h ợ p l ý hơn cả, r ằ n g

trước sức ép c ủ a n ề n k i n h tế Tư B ả n n g o ạ i bang đ a n g h i ệ n diện;

c ù n g sự x â m n h ậ p c ủ a tôn g i á o mới mẻ từ p h ư ơ n g T â y là Th i ê n

C h ú a g i á o b ắ t đ ầ u ra n h ậ p ; Nh ữn g tôn giáo t h u ộ c " t h ế hệ trước" k h á l â u đ ờ i đ ã có mặ t ở Vi ệ t N a m, n h ư trên đ ã t r ì n h b à y là :

N h o - P h ậ t - Đ ạ o giáo c ù n g trong mộ t tình thế p h ứ c tạp; M ặ c d ù

P h ậ t g i á o và Đạ o giáo ở thế k ỷ n à y có được p h ụ c h ồ i ; N h ưn g c ơ n

lốc b á o h i ệ u sự s u y s ụ p của t r i ề u đ ạ i phong kiến là lý do khiến c h o

n g a y cả các tơn giáo, t í n ngưỡng k h á lâu đ ờ i vốn t ồ n tại với sự h ưn g

t h ị n h với mỗi triều đ ạ i c ũ n g p h ả i tìm cách phân hóa để tồn tại. N h o

giáo, v ũ k h í h i ệ u n g h i ệ m v à t r u n g t h à n h b ả o vệ c h o k ỷ c ươ n g ,

p h é p v u a , đương n h i ê n k h ô n g còn giữ đ ượ c đ ị a v ị độc t ô n n h ư

thời đ ạ i hồng kim trước đó. P h ậ t giáo, Đ ạ o giáo có đ ượ c n ớ i lỏng

b ở i c h ỗ sự s u y s ụ p c ủ a t ầ n g l ớ p thống trị h i ệ n t h ờ i đ ã h o à n tồn

k h ơ n g đ ủ sức khống chế, h ạ n hẹp sự p h á t triển c ủ a n ó n h ư ở giai

đ o ạ n trước. S o n g , để t ồ n tai, P h ậ t giáo h a y Đạ o giáo Việt Na m

p h ả i tìm ra con đường thích n g h i cho sự tồn t ạ i c ủ a nó. M ộ t trong

n h ữn g con đường ấ y c h í n h là sự trở về, là sự hòa nhập trong và cùng với

nghệ thuật, văn hóa, tín ngưỡng của dân gian. Đó là con đ ườ n g d u y n h ấ t

đ ú n g đ ắ n và k h ôn ngoan h ơ n cả. Vì l ẽ đ ó , âm hưởng hiện thực và

nhân đạo mang sắc nét của dân gian đã ùa vào tất cà các ngõ ngách của đời

sống dân chúng, trong đ ờ i thường, trong sinh h o ạ t c h í n h trị - v ă n h ó a

v à tôn g i á o d â n g i a n trong p h ầ n lớn cộng đ ồ n g người Việt xưa. Bối

c ả n h v ă n h ó a ấy h ẳ n nhiên l à ả n h h ưở n g đến các sáng tác v ă n học

viết và v ă n học d â n g i a n đ ư ơ n g t h ờ i . Về v ă n học viết, v ă n Nơ m

l ạ i có cơ h ộ i p h á t triển kể từ thế k ỷ XV, v ớ i sự đ ó ng g ó p q u a n

trọng c ủ a n h à đại t h i h à o Ng u yễ n Trãi. Nh ữn g n h à t h ơ tiêu biểu

c ủ a t h ế k ỷ n à y n h ư Nguyễn B ỉ n h K h i ê m, Đào Du y T ừ , đ ề u s á n g

tác b ằ n g c h ữ Nôm. T h ờ i k ỳ n à y, nội d u n g v ă n h ọ c c ũ n g n h ư

v ă n h ó a đ ề u đ i c h u n g một â m hưởng c h ủ đ ạ o là hiện t h ự c v à

T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



R



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



T

6

4



112



R



n h â n đạo. Ng a y cả đến đ ầ u thế k ỷ X V I I , trong t ì n h h ì n h tương đối

ổn đ ị n h c ủ a chế độ p h o n g kiến n h à T r ị n h , nghệ t h u ậ t tạo h ì n h có

p h ầ n n à o trở l ạ i p h é p t ắ c c ủ a mỹ h ọ c chính thống c ủ a t h ờ i đ ạ i

n h à Lê , thì nghệ t h u ậ t tạo h ì n h thời kỳ n à y c ũ n g đ ã k h á u yể n

c h u yể n , t i n h tế, điêu l u yệ n mà k h ô n g hề câu nệ c ô n g thức k i n h

điển c ủ a Nh o g i á o v ề mỹ t h u ậ t điêu k h ắ c như ở giai đ o ạ n trước đó.

Bức t ượ n g P h ậ t b à Qu a n â m n g h ì n mắt n g h ì n tay ở c h ù a B ú t

T h á p ( Hà B ắ c ) , được tạc vào n ă m 1 6 5 6 cho thấy , k h ô n g chỉ tính

c h ấ t thiêng liêng c ủ a P h ậ t giáo mà c ò n biểu hiện đ ượ c mộ t cách

t i n h tế vẻ đ ẹ p rất tự nhiên, mềm mại c ủ a người p h ụ nữ. Hình ả n h

t r ă m c á n h t a y to xòe n h ư n h ữn g động tác mú a uốn lượn trong á n h

h à o q u a n g c ủ a t r ă m con mắ t ,n h ư muốn ngợi ca b à n t a y khối óc, trí

t u ệ đ ầ y sức sống c ử a con n g ườ i [125, 253]. Đ ú n g n h ư n h ậ n x é t của

các n h à lịch sử học về thời k ỳ n à y, về mặ t n g h ệ t h u ậ t tạo h ì n h

c ũ n g n h ư các cơng t r ì n h nghệ t h u ậ t kiến trúc, điêu k h ắ c , hội họa

k h á c :"Vào n ửa sau thế k ỷ X V I I , p h o n g cách d â n gian lại đ ượ c thể

hiện mộ t cách vô c ù n g p h o n g p h ú " [ 1 1 2 5 , 253].Tất cả những n é t

p h á c t h ả o đ ặ c b i ệ t tiêu biểu trên đ â y v ề lịch sử, tư tưởng, v ă n h ó a ,

v ă n học t h ế k ỷ XV I - XV I I với n h ữ n g đ ỉ n h cao c ủ a nó đ ã có mộ t

v a i trò chuẩn bị rất q u a n trọng về mọi mặt c h o n h ữn g x u t h ế cách

mạ n g (hiểu theo nghĩa có n h ữn g biến cố lịch sử trọng đ ạ i ) đ ã lần lượt

d i ễ n ra một cách rộng k h ắ p từ p h ươ n g diện lịch sử cho đến các l ĩ n h

vực khác, v ề tư tưởng, n g h ệ t h u ậ t c h o giai đ o ạ n s a u . M ộ t t h ờ i đ ạ i

l ớ n làm n ả y sinh những thiên-tài, v ớ i n h ữn g k i ệ t t á c c h o mọi t h ờ i

đ ạ i c ủ a c h ú n g ta, v ớ i tên tên t u ổ i của n h ữn g Ng u yễ n Du , Hồ

X u â n H ươ n g , n h ư đ ã á n h l ê n trong lịch sử v ă n hóa c ũ n g n h ư v ă n

h ọ c n h ữn g tia s á n g rực rỡ nhất.

R



R



R



T

6

4



R



T

6

4



M ộ t số n é t n h ư thế v ề một t h ờ i đ ạ i có t í n h chất hậu thuẫn c h o

thế k ỷ X VI I I - XI X tiếp s a u thiết n gh ĩ là n h ữn g đ i ề u c ầ n đ ượ c tìm

hiểu trong cả q u á trình p h á t triển c ủ a lịch sử, v ă n h ó a nói c h u n g v à

v ă n học nói riêng. Đối v ớ i việc x e m x é t nghiên cứu các vấn đ ề v ă n

h ó a Vi ê t Na m c ũ n g đươc n g h i ê n cứu trên cơ sở ấy. B ứ c t r a n h về

bối c ả n h lịch sử Vi ệ t Na m vào t h ế k ỷ XVII c ầ n đ ượ c so sánh với

một tài liệu nghiên cứu c ủ a Patrick - J . Ho n e y - một giáo sư sử h ọ c

n g ư ờ i An h - s i n h tại Ái Nh ĩ L a n [ 8 4 ] . Nh ữn g n ă m 1967, ô n g

nghiên cứu về Việt N a m ( đ ặ c b i ệ i là về Bắc Việt Na m) q u a c h í n h

n h ữn g tài liệu c ủ a c á c n h à nghiên c ứ u lịch sử ở H à Nộ i x u ấ t b ả n

[ 8 4 ] . Từ n ă m 1945, t á c giả đ ã sang Việt Na m v ớ i tư c á c h l à sĩ

T

6

4



T

6

4



T

8

4



T

6

4



113



T

6

4



T

8

4



q u a n h ả i q u â n . Từ 1945 - 1967, n h i ề u l ầ n đến Việt Na m, ông t h a m

gia cố vấn c h o c h ư ơ n g trình Vi ệ t n g ữ đ à i B B C , Lu â n Đô n . N ă m

1962. P. J . Ho n e y còn là tác g i ả c ủ a cuốn s á c h n ó i về Việt Na m

n h ư " No r t h Vi e t n a m t o d a y" . V à n ă m 1 9 6 3 là cuốn

" C o m mu n i s m in N o r t h Vi e t n a m : Its role i n the Sino - Soviet

Dispute". Gi á o s ư P . J . Ho n e y tập h ợ p lài l i ệ u và t r ì n h b à y mội

cách k h á c h q u a n về c á c giai đ o ạ n lịch sử Vi ệ t N a m, thuộc các t h ế

k ỷ XVII, XVIII, X I X , mà t h e o dịch giả Tr ươ n g Ngọc P h ú , người

g i ớ i thiệu v à c h ú giải, n h ậ n x é t t à i liệu mà P . J . H o n e y sưu t ầ m

và c u n g cấp đ ã "bổ t ú c thêm n h i ề u điểm mà l â u n a y trong các s á c h

sử đ ã k h ô n g n ó i đến h a y í t n ó i đến" [ 8 4 ] . Ngoài n hữ n g điểm về

h o à n c ả n h lịch sử n h ư v ừa trình b à y, ở các t à i liệu tin c ậ y đ ã được

nêu ở trên, tập tư liệu n à y, k h ô n g h o à n t o à n là lịch sử Việt N a m ỏ

các thời k ỳ mà còn là cuốn s á c h về p h o n g tục, nếp sống t h u ộ c v ă n

hóa c ủ a d â n tộc. M ộ t c h i tiết n h ư sau cho t h ấ y n ề n k i n h tế h à n g

h ó a c ủ a c h ủ n g h ĩ a tư b ả n p h ư ơ n g Tây đ ã thực sự xuất h i ệ n cùng

t h ờ i k ỳ này... P . J. H o n e y cho biết : "Ở Bắc k ỳ hồi đ ó ở Kẻ chợ có

rất nhiều n h à c h ứa , n g ư ờ i t h ờ i ấy v ẫ n rè bỉu h a y chê b a i c á i n ạ n

n à y, thế n h ưn g nghề c h ứa gái thời đó rất p h á t tài..." B ở i vì v à trước

hết là p h ụ c v ụ cho n h u cầu sinh h o ạ t , giải trí c ủ a các t h ủ y thủ h a y

lái b u ô n ngoại quốc, người Âu , c ũ n g n h ư Tr u n g Quốc. Th ậ m c h í

việc kết h ơ n hợp p h á p , cũng như bất h ợ p p h á p giữa n h ữ n g n g ườ i

đ à n bà t h ờ i ấy với k h á c h ngoại q u ố c c ũ n g đã diễn ra k h á h ì n h

thường, M ộ t n é t "mở" trong q u a n n i ệ m về t h u ầ n p h o n g mỹ t ụ c c ủ a

con người Việt x ư a , t r o n g cơn lốc c ủ a t h ươ n g trường buổi g ặ p gỡ ở

giai đ o ạ n đ ầ u v ớ i sự xâm n h ậ p c ủ a c h ủ nghĩa tư b ả n P h ư ơ n g Tâ y.

V ă n h ó a Vi ệ t Na m đ ã cỏ sự phân hỏa trước n h ữn g biến cố của t r i ề u

đ ạ i v à lịch sử - n h ư một q u y l u ậ t . . .C ù n g v ớ i việc chế độ phong kiến

Việt Na m bước v à o giai đ o ạ n " k hủ n g h o ả n g s â u sắc v à t o à n

d i ệ n " , đ ặ c biệt là " M ộ t cuộc k h ủ n g h o ả n g trong toàn bộ cơ cấu c ủ a

x ã h ộ i p h o n g kiến b ắ t đ ầ u diễn ra ở Đà n g n g o à i . Có t h ể nói rất

n h i ề u về mặ t k i n h tế v ớ i n ề n nông n g h i ệ p đ ì n h trệ, d o mâ u

t h u ẫ n g a y g ắ t , căng t h ẳ n g g i ữa q u ầ n c h ú n g v à đ ị a c h ủ , q u a n lại

cường h à o ở n ô n g t h ô n , d o chế độ tư h ữu r u ộ n g đất chiếm ưu thế

(từ t h ế k ỷ X V I - X V I I v ẫ n tiếp tục). L ý do đó d ẫ n đến mộ t t ì n h

h ì n h " chế độ chiếm h ữu ruộng đất c ủ a công x ã bị p h á h ủ y nghiêm

trọng". Ở Đ à n g ngồi, c h í n h q u yề n thống t r ị là C h ú a T r ị n h t ă n g tô,

t ă n g t h u ế , k h i ế n c h o cuộc sống c ủ a t ầ n g l ớ p n ô n g d â n vô c ù n g

T

2

7



T

2

7



T

2

7



T

6

4



T

6

4



114



T

2

7



T

2

7



T

2

7



khốn đốn, tài s ả n c ủ a h ọ là "miếng đất c ắ m d ù i " d u y n h ấ t c ũ n g b ị

cướp đ i . Hà n g loại n g ườ i p h ả i n g ã g ụ c trong những n ạ n đói, một số

đ ơ n g người p h ả i lìa bỏ xóm làng trong sự t h a p h ư ơ n g và tuyệt v ọ n g

khốn c ù n g . . . T r o n g mộ t tài liệu có tên " Ngô Gi a V ă n p h á i tuyển

t ậ p " , c á c tác giả dòng h ọ Ng ơ đ ã g h i n h ậ n mộ t con số thống kê

k h á cụ thể : Nă m 1730, ở Đà n g ngoài cố 5 2 7 l à n g x ã cư d â n b ị

p h i ê u b ạ t g ầ n h ế t . Đến n ă m 1 7 7 1 , số làng x ã rơi vào tình trạng ấy

t ă n g lên đến 2 6 9 1 l à n g x ã . Cuối thế k ỷ XVIII trong tổng số 11.767

l à n g xã thuộc các trấn ở đồng bằng v à T h a n h Ng h ệ v ẫ n còn đến 1488

làng x ã bị p h i ê u t á n [125]. P h a n Huy C h ú , n h à sử học c ủ a thế kỷ

X I X c ũ n g p h ả i c a y đ ắ n g n h ậ n x é t về h ậ u q u ả c ủ a n h ữn g c h í n h

sách n g u dốt, lạc h ậ u , bất chấp sự thay đổi c ủ a h o à n c ả n h lịch sử của

C h ú a Trịnh n h ư t h ế n à y, "Vì trưng thu q u á mức, d â n k i ệ t cả v ậ t

lực mà k h ô n g thể n ộ p đ ủ , đ ế n n ỗ i t h à n h ra b ầ n c ù n g mà p h ả i bỏ

nghề nghiệp...". Bộ má y p h o n g kiến q u a n l ạ i trở nên mụ c n á t đến

cực đ ộ , chỉ biết " đ ụ c k h o é t , ă n chơi, dốt n á t " [125]. C ả n h ă n chơi

của C h ú a Trịnh được mô tả trong n h ữn g tác p h ẩ m " v ă n sử b ấ t

p h â n " ít n h i ề u có giá trị về l ã n h vực n g h i ê n cứu, trong đó có v ă n

học, sử học, h ẳ n nhiên l à thế - Đó là "Vũ Trung t ù y bút", t á c giả l à

P h ạ m Đình Hổ đ ã c h o t h ấ y" . M ỗ i t h á n g , b a bốn l ầ n c h ú a n g ự

c h ơ i c u n g Th ú y L i ê n trên bờ Hồ Tây, binh lính d à n h ầ u vòng

q u a n h bốn mặt bờ h ồ các kẻ n ộ i t h ầ n đ ề u bịt k h ă n m ặ c á o b à b a ,

d à n b à y b á c h h ó a c h u n g q u a n h bờ h ồ để b á n " . Tr o n g "Tang,

t h ư ơ n g ngẫu lục", P h ạ m Đình Hổ và Ng u yễ n Án lại c h o thấy :

V à o dịp tết T r u n g t h u thì : " C h ú a p h á t gấm t r o n g c u n g ra, l à m

h à n g trăm, hàng nghìn cái b ó n g đ è n lồng, c á i n à o c ũ n g t i n h x ả o

t u yệ t v ờ i , mỗi cái giá đến mấy c h ụ c l ạ n g v à n g " [125]. Tất nhiên,

cách n ó i có thể có p h ầ n q u á đ i - n h ưn g c ũ n g có ý n g h ĩ a , t r o n g

việc p h ả n á n h h i ệ n thực c ả n h ă n c h ơ i hoang p h í c ủ a bọn v u a

q u a n , bên c ạ n h c ả n h sống khốn c ù n g c ủ a đ ô n g đ ả o q u ẫ n chúng đ ặ c biệt l à n h â n d â n lao động. Có thể n ó i , x ã hội p h o n g kiến Vi ệ t

N a m - c h ưa h a o giờ đ ứn g trước một c h í n h t r ườ n g bê bối, dốt n á t ,

lạc h ậ u n h ư lúc ấy. V u a c h ú a thì n h ư thế, q u a n l ạ i c ũ n g không

kém, c h ú n g t h ực sự chỉ có mộ t biệt t à i v ơ v é t của d â n đ ể l à m

g i à u cho bản t h â n . N ạ n lộng h à n h c ủ a b ọ n h o ạ n q u a n t r o n g p h ủ

c h ú a được coi là một tệ n ạ n nghiêm t r ọ n g trong t r i ề u đ ì n h . C h ú n g

n h ư n h ữn g con rối, thằng h ề ) n h ưn g l ạ i được t i n d ù n g và cai q u ả n

cung thất, t h ậ m chí, trơng coi việc cơ mậ t trong q u â n đ ộ i b ấ y giờ.

T

7

3



T

7

3



115



Chốn q u a n trường, n ạ n mu a bán chức tước từ n ă m 1 7 3 6 - 1740 đ ã

d i ễ n r a c ô n g k h a i và h ọ Trịnh c ũ n g có đến bốn l ầ n b a n h à n h t h ể

lệ b á n chức tước, b ằ n g cách cho p h é p nộp tiền để thăng chức hoặc b ổ

l à m q u a n . Lý do đó đ ã d ẫ n đến mâ u t h u ẫ n giai cấp g i ữa n ô n g

d â n v à đ ị a c h ủ p h o n g kiến đ ã p h á t triển đến mức độ g a y g ắ t c h ưa

từng t h ấ y. Đi ề u đổ l à m nảy s i n h p h o n g t r à o k h ỏ i n gh ĩ a nông d â n

b ù n g nổ mạ n h mẽ v à l a n rộng k h ắ p Đàng ngoài â m ỉ, bùn g nổ từ

cuối t h ế k ỷ XVII. K h ở i n g h ĩ a mở đ ầ u thế k ỷ n à y lại là c ủ a mộ i

n h à sư, v à o n ă m 1737, đ ó là n h à sư Ng u yễ n Dương Hư n g , tại S ơ n

Tây (thuộc Hà Tây, Vĩnh Phú trước đ â y) . Là cuộc khởi nghĩa t u y có

t í n h chất “mở mà n ’ ’ , n h ưn g đ ã có q u y mơ rộng k h ắ p ở Đà n g

ngoài [125]. S a u đó, c ũ n g t ạ i v ù n g đất n à y, sau thất b ạ i của

N g u yễ n Dương Hưng, k h ở i nghĩa nông d â n v ẫ n tiếp t ụ c p h á t triển,

đ ặ c biệt, tiêu b i ê u là c ủ a Ng u yễ n D a n h P h ươ n g . N g ư ờ i a n h

h ù n g c ủ a t h ờ i đ ạ i , người b ị triều đ ì n h p h o n g kiến bấy g i ờ coi là

"địch t h ù " ấy đ ã tổ c h ứ c khởi n g h ĩ a v ớ i một c ă n cứ hết sức v ữn g

chắc ở T a m Đảo ( V ĩ n h P h ú ) v à lan rộng hoạt động l ê n t ậ n S ơ n

T â y, từ rừng n ú i đến Trung Du - Đồng bằng, n g ượ c đến tận Th á i

N g u yê n rồi Tu yê n Qu a n g . Cuộc khởi n g h ĩ a với p h ạ m v i h o ạ t động

rộng lớn n h ư thế đã tồn t ạ i đ ượ c h ơ n mười n ă m ( 1 7 4 0 - 1751), trong

sự mất yên ổn c ủ a triều đình p h o n g kiến. Biết b a o cuộc k h ỏ i n g h ĩ a

n ô n g d â n n ổ ra v ớ i mục đích vì dân chủ cho n ơ n g d â n , "lấy c ủ a

g i à u chia c h o d â n n g h è o " càng được đ ề cao. Sự kiện lịch sử trọng

đ ạ i trong lịch sử d â n tộc : Ng u yễ n Hu ệ - Qu a n g Trung đ ại p h á

q u â n Th a n h x â m lược là sự k i ệ n nổi b ậ t h ơ n c ả . Nó chứng mi n h

sự sụp đổ k h ô n g còn gì có thể cứu v ã n , giờ p h ú t cáo c h u n g cho lịch

sử phong kiến, c h ấ m d ứ t v a i trò c ủ a n ó đối với lịch s ử d â n tộc.

Người a n h h ù n g á o v ả i Ng u yễ n Hu ệ tự bộc bạch nỗi niềm

mình,trước v ậ n mệnh đất nước t r o n g c ơ n khốn k h ó : " T r ẫ m là người

áo v ả i Tâ y Sơn, k h ô n g có mộ t t h ướ c đất, vốn k h ơ n g có c h í l à m

v u a , chỉ vì lòng n g ườ i c h á n n g á n đời l o ạ n , mon g mỏi đ ượ c v u a

h i ề n đ ề cứu đời yê n d â n , vì v ậ y Trẫm nghĩ p h ả i tập h ọ p nghĩa

b i n h , mặc á o tơi đ i xe cỏ, để mở ma n g n ú i rừng, g i ú p đỡ hoàng đ ạ i

h uynh, r o n g r u ổ i v iệc n h u n g mã ' ... cốt ý q u é t s ạch loạn lạc. cứu

vớt d â n t rong v ò n g nước lửa... " Ng ư ờ i a n h h ù n g á o v ả i ấy - con

người k h ô n g h ề có t h a m v ọ n g làm v u a ấy đ ã hai lần â m t h ầ m g i ú p

n h à Lê g i ữ đ u ợ c vị q u yề n c ủ a mình, thế n h ưn g "Tự q u â n họ Lê

k h ô n g biết giữ x ã tắc, bỏ n ư ớ c đ i bôn vong, sĩ d â n B ắ c Hà k h ô n g

T

6

4



T

6

4



T

2

7



T

2

7



T

2

7



T

2

7



T

2

7



T

2

7



T

2

7



T

3

7



T

2

7



116



T

3

7



T

2

7



T

2

7



hướng về h ọ Lê mà chỉ trông mo n g v à o Trẫm" [ 1 2 5 ]. Đà nghe n h ư

l à lời " t h ầ m t h ì " máu thịt "từ ngàn xưa" truyền lại c h o thế hệ nghĩa

q u â n C ần G i u ộ c Long An - cho n h ữn g người n ô n g d â n mặc á o lính

"tượng trưng" mà vô c ù n g q u ả c ả m trong " Vă n Tế nghĩa sĩ C ầ n

G i u ộ c " mà n h à t h ơ yê u nước h à n g đ ầ u c ủ a Na m bộ - Ng u yễ n

Đ ì n h Chiểu - c á c h đấy k h ô n g lâu đ ã x ú c đ ộ n g thể hiện. Trước đó,

x a h ơ n c h ú t n ữa , đ ó l à còn là Liếng l ò n g c ủ a đ ạ i t h i hào N g u yễ n

T r ã i - v ị tiến sĩ n h à Hồ n g à y trước, trong s ự t h ấ t h ạ i c ủ a triều

đ ì n h p h ụ n g sự, n u ô i mối t h ù của c h a , mối nợ nước, từ bỏ mộ n g

q u a n triều, "nếm mật n ằ m gai", c ùn g Lê Lợ i ,c h u ẩ n b ị c h o k h ở i

nghĩa La m Sơn đến n g à y thắng lợi, đ e m lại n ề n t h á i bình cho n ướ c

nhà. D ầ u l à , t r o n g thơ v ă n ơng, khó tìm đ ươ c nỗi lòng bộc b á c h cụ

thể. Nh ưn g nét l ớ n n h ấ t ở n h ữn g người a n h h ù n g d â n tộc ấy, bất

p h â n là " á o vải", " d â n đ e n " , "con đỏ" h a y là giáp b à o k h o a b ả n g ,

ở c á i thời đất nước d ồ n d ậ p t r o n g cơn k h ó i lửa ấ y, thì c â u t h ơ

N g u yễ n Tr ã i n ă m n à o lại cứ v ẫ n t h ắ p s á n g l ê n lòng tự h à o d â n

tộc, lòng u nước v ơ song, mà - bất k ể d ù trong h o à n c ả n h n à o ,

c ũ n g v ẫ n ngời ngời rực sáng n h ư tấm lòng ơng, "con người tự mì n h

p h ả i lo, trước đ i ề u t h i ê n h ạ p h ả i lo", con n g ườ i mà n ă m 1 4 6 4 , Lê

T h á n h Tơng đ ã ca ngợi " Ức trai lòng s á n g tựa sao khuê". Bởi, suốt

cuộc đ ờ i mình Ng uyễ n Trãi c h ỉ t h a o thức một n ỗ i lớn lao:

T

3

7



T

3

7



" B u i có một lòng t r u n g v ớ i hiếu,

Đ ê m n g à y c u ồ n c u ộ n n ướ c triều d â n g ."

Về lịch sử t h ờ i kỳ n à y c ầ n p h ả i n h ấ n mạ n h ý nghĩa của phong

trào Tây S ơ n đ ã tiến lên làm n h i ệ m v ụ thống n h ấ t đất nước " t ừ

Đ à n g trong ra Đàng ngoài mở r a mộ t t h ờ i k ỳ h u y h o à n g c ủ a lịch

sử Việt Nam". K h ô n g n h ữn g thế, Qu a n g Tr u n g mở ra nhiều c u ộ c

c á c h mạ n g giải p h ó n g cho n ề n k i n h tế trì trệ thời ấy. B ằ n g một

l o ạ t các c h í n h sách k h u yế n n ô n g mà mụ c đ í c h là cứu v ã n v à

k h ô i p h ụ c lại xã h ộ i d o chế độ chiếm h ữu r u ộ n g đất c ủ a công x ã

b ị p h á h ủ y nghiêm trọng trước đ ó. Sự p h á i triển công thương

n g h i ệ p dưới t r i ề u Q u a n g T r u n g v ớ i việc " mở c ửa ả i , thông chợ

b ú a , k h i ế n c h o h à n g h ó a k h ơ n g ngừng bị tổn đ ọ n g đ e m l ạ i để

l à m lợi cho sự tiêu d ù n g của dân". Tr ê n cơ sở k i n h tế đ ượ c p h ụ c

h ồ i và p h á t triển, Q u a n g Tr u n g đ ã có n h ữn g b i ệ n p há p để p h á t

triển n ề n v ă n h ó a d â n tộc - việc h ọ c h à n h được mở r ộ n g , chế độ

R



R



117



t h i cử đ ượ c chấn chỉnh, n h ằ m c h u yể n g i a o mộ t thế hệ Nh o sĩ có

đ ủ tư tố để p h ụ n g sự cho đất nước. C h ế độ mu a b á n chức tước trước

đ ó b ị b ã i bỏ. Coi trọng v ă n h ó a d â n lộc, Quang Tr u n g là người "đưa

chữ Nô m l ê n địa v ị c h ữ viết c h í n h t h ứ c c ủ a quốc g i a " [ 1 2 5 ].

B ả n t h â n Qu a n g T r u n g là người ưa thích nghệ thuật, khơng chỉ là

nghệ t h u ậ t h á t tuồng c ủ a " q u ê cha đất mẹ" mì n h , ơ n g còn u mến

v à coi trọng n g h ệ t h u ậ t d â n g i a n k h á c nữa. C ầ n lưu ý , về nghệ

t h u ậ t , h á t t u ồ n g cuối thế k ỷ X VI I I ở Đ à n g t r o n g , t h e o J .

B a r r o w , Lo n d o n , 1806 trong c u ố n "A royage to Cochin - china i n

t h e ye a r 1 7 9 2 a n d 1793", tác g i ả J . B a r r o w đã c ho c h ú n g tơi

h ì n h d u n g các đ i ệ u mú a t h ể hiện rất trẻ trung, mềm mạ i rất

" t h o á n g " , có t h ể n ó i l à k h á h i ệ n đ ạ i t r o n g tư thế, cả trong trang

p h ụ c biểu diễn. Đặ c b i ệ t là hình ả n h p h ụ n ữ mà v ở tuồng đã biểu

hiện [ 1 2 8 ] . Thời đại lịch sử đ ầ y h à o k h í c ủ a d â n tộc đã c h o ra đ ờ i

một Q u a n g Tr u n g – Ng u yễ n Hu ệ "từ mộ t l ã n h t ụ nông d â n k i ệ t

x u ấ t nhất, Qu a n g T r u n g Ng u yễ n Hu ệ đ ã trở t h à n h một a n h h ù n g

d â n tộc vĩ đại, một thiên t à i q u â n sự, một d a n h tướng t r ă m trận t r ă m

t h ắ n g " [125]. Kh ô n g c h ỉ n h ư thế, n h ư kết t i n h đ ượ c cả sắc h ồ n

c ủ a d â n tộc, h à o t h i ê n g c ủ a s ô n g n ú i , n h à k i n h tế, c h í n h trị ấy

đ ồ n g t h ờ i c ũ n g là con n g ườ i biết yê u q u ý , t r â n trọng tài n ă n g

trong t h i ê n h ạ . Trong bức t h ư c ủ a l à n g Văn C h ư ơ n g ( Hà Nội) xin

p h é p được d ựn g lại b i a Văn Miếu t r ì n h Vu a , ô n g viết trả lời b ằ n g

hai câu thơ nôm na :

T

8

5



T

6

4



T

8

5



T

6

4



N a y mai d ựn g lại n ướ c n h à ,

B i a Ng h è lại d ựn g t r ê n tòa mu ơ n g i a n .

U y tín c ủ a Ng u yễ n Hu ệ - Qu a n g Tr u n g k h ô n g c h ỉ khiến k ẻ

t h ù khiếp sợ, c h í n h n h ữn g n h à t r u về n giáo P h ươ n g Tâ y có mặ t tại

V i ê t Na m - d ù không t á n đồng v ớ i c u ộ c k h ở i n g h ĩ a vĩ đ ạ i là k h ở i

n g h ĩ a T â y S ơ n d o Ng u yễ n Hu ệ khởi đ ầ u - Nh ưn g q u a những bức

t h ư t r a o đổi giữa các giáo sĩ t h u ộ c Hộ i T r u yề n giáo tại Việt Na m v à

Trung Ho a , c ù n g n h ư các b ả n tường trình c ủ a họ c h o các v ị Gi á m

đốc Gi á o h ộ i , h i ệ n đ ượ c t à n g trữ lại Vă n k h ố Hộ i truyền G i á o

P a r i s ( A r c h i n e s d e s Missions Etrangères d e Paris) [ 1 5 8 ] . N h ữn g t à i

liệu n à y đ ư ợ c ghi lại v à đ á n h t h à n h tập theo t h ứ tự số I v à dưới k ý

h i ệ u To n k i n v à C o c h i n c h i n e [ 158]. N h ữn g lài l i ệ u có liên q u a n

đến T â y S ơ n từ 1 7 8 7 - 1 7 9 2 ở trong tập n à y : Tonkin số 692 đến số

R



118



R



Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

2- Bức chân dung về xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII nửa đẩu thê kỷ XIX.

Tải bản đầy đủ ngay(0 tr)

×