Tải bản đầy đủ - 0 (trang)
Cơ cấu của luận án

Cơ cấu của luận án

Tải bản đầy đủ - 0trang

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Tiêu dùng bền vững là một trong những mục tiêu để hướng đến sự phát

triển bền vững. Chính vì vậy việc sử dụng các cơng cụ chính sách để thúc đẩy tiêu

dùng bền vững là quan trọng và cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Trong các

chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững, công cụ kinh tế là một trong những

công cụ quan trọng để thực hiện chính sách. Nghiên cứu các cơng trình, bài viết

liên quan đến nội dung này có một số vấn đề như sau:

1.1.Tiêu dùng và tiêu dùng bền vững

Tiêu dùng

Tiêu dùng là động lực quan trọng của q trình sản xuất, kích thích phát

triển sản xuất và là khâu quan trọng trong tái sản xuất. Theo từ tiếng Việt, tiêu

dùng là việc sử dụng những của cải vật chất (hàng hóa và dịch vụ) để thỏa mãn các

nhu cầu của sản xuất và đời sống [69]. Tiêu dùng bao gồm tiêu dùng cho sản

xuất và tiêu dùng cho đời sống được tạo ra trong quá trình sản xuất để thoả mãn

các nhu cầu của xã hội.

Tùy theo cách tiếp cận, có nhiều quan niệm khác nhau về tiêu dùng. Theo

cách tiếp cận Kinh tế vĩ mơ thì tiêu dùng bao gồm tiêu dùng của chính phủ, tiêu

dùng của doanh nghiệp và tiêu dùng của dân cư. Tiêu dùng dân cư là chi tiêu về

mua sắm hàng hóa và dịch vụ cho nhu cầu của mỗi cá nhân, mức tiêu dùng này

được quyết định bởi mức thu nhập được quyền dùng của mỗi cá nhân (mức

thu nhập khả dụng), tiêu dùng này tăng đồng biến với thu nhập khả dụng [15]. Còn

theo cách tiếp cận kinh tế vi mơ thì tiêu dùng chính là hành động nhằm thỏa mãn

nguyện vọng, trí tưởng tượng riêng và các nhu cầu về tình cảm, vật chất của một

cá nhân hoặc hộ gia đình nào đó thơng qua việc mua sắm các sản phẩm và việc sử

dụng các sản phẩm đó. Các sản phẩm này có thể là những sản phẩm hàng hóa

hoặc có thể là những sản phẩm dịch vụ. Phần lớn các sản phẩm này được tạo ra

trong quá trình sản xuất để phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng [14]. Tiêu dùng của

16



dân cư được coi là tiêu dùng cuối cùng vì đây là đối tượng trực tiếp tiêu dùng các

sản phẩm, dịch vụ. Tiêu



17



dùng của dân cư rất đa dạng và phong phú nhằm đảm bảo đáp ứng đời sống cả

về vật chất lẫn tinh thần ngày càng cao của người dân. Tiêu dùng của dân cư có vai

trò to lớn trong tăng trưởng kinh tế.

Như vậy có thể nói tiêu dùng chính là hoạt động mua sắm của người

dân nhằm thỏa mãn nhu cầu và lợi ích trong đời sống của họ. Tiêu dùng dân cư

là bộ phận của tổng cầu, là thành phần chiếm tỷ trọng lớn trong tổng sản phẩm

quốc dân nên những thay đổi của hành vi tiêu dùng sẽ ảnh hưởng đến nền kinh tế.

Tiêu dùng bền vững

Khái niệm tiêu dùng bền vững đầu tiên được đưa ra tại Hội thảo Oslo

năm 1994 là “việc sử dụng hàng hóa và dịch vụ đáp ứng nhu cầu cơ bản của con

người và mang lại chất lượng cuộc sống tốt hơn, đồng thời giảm thiểu việc sử

dụng tài nguyên thiên nhiên, giảm ô nhiễm môi trường và không ảnh hưởng đến

nhu cầu của các thế hệ mai sau”. Tiếp sau đó có nhiều các nghiên cứu đưa ra

khái niệm tiêu dùng bền vững như “tiêu dùng bền vững khơng phải là tiêu dùng ít

đi mà là làm sao để tiêu dùng hiệu quả hơn, ít sử dụng tài nguyên thiên nhiên

hơn [80]. Sau đó nghiên cứu của Hertwich năm 2004 đưa ra khái niệm về tiêu

dùng bền vững đề cập đến các giải pháp để có sự phân phối cơng bằng hơn đối với

mọi người trên thế giới và hạn chế ảnh hưởng xấu đến môi trường [90]. Khái

niệm của UNEP đưa ra năm 2005 cho rằng tiêu dùng bền vững là tạo cơ hội cho

người tiêu dùng tiêu thụ sản phẩm và dịch vụ đáp ứng nhu cầu của họ một cách

hiệu quả mà không gây hậu quả tiêu cực đến kinh tế, xã hội và môi trường [116].

Jackson cũng đề cập đến tiêu dùng bền vững là sự cân bằng giữa chất

lượng cuộc sống của người tiêu dùng hiện tại thông qua việc sử dụng các nguồn

lực cũng như tài nguyên thiên nhiên để người tiêu dùng trong tương lai cũng có

được chất lượng cuộc sống như vậy [93]. Một khái niệm khác về tiêu dùng bền

vững là việc sử dụng hàng hoá và dịch vụ để có cuộc sống tốt hơn thoả mãn

được nhu cầu của con người trong điều kiện sử dụng ít nhất các nguồn lực tự

nhiên, giảm thiểu tối đa việc phát thải chất độc trong quá trình tiêu dùng và q

18



trình tiêu dùng này khơng gây hại đến các nhu cầu của thế hệ tương lai [115].

Srinivas đưa ra khái niệm về



19



tiêu dùng bền vững là tiêu dùng háng hóa và dịch vụ có tác động ít nhất tới

môi trường để mang lại hiệu quả về kinh tế cũng như đảm bảo công bằng về xã

hội mà vẫn đáp ứng được nhu cầu cơ bản của con người trên tồn thế giới [113].

Ngồi ra nhóm nghiên cứu Antonietta Di Giulio và cộng sự [74] cũng đưa ra 4

câu hỏi lớn cho vấn đề tiêu dùng bền vững gồm: thế nào là tiêu dùng, làm thế

nào để có mối liên hệ giữa tiêu dùng và tính bền vững, làm sao để có thể đánh

giá được tiêu dùng là bền vững hay làm thế nào để thúc đẩy tiêu dùng bền vững

của cá nhân người tiêu dùng. Bài báo cũng đã tổng hợp các câu trả lời của nhiều

tác giả qua các thời kỳ cho 4 câu hỏi trên về vấn đề tiêu dùng bền vững.

1.2.Các yếu tố ảnh hưởng đến tiêu dùng dân cư

Tiêu dùng của dân cư chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố mà theo lý thuyết

của kinh tế vĩ mơ thì yếu tố chủ yếu tác động đến tiêu dùng dân cư là thu

nhập khả dụng, trong đó mối quan hệ giữa tiêu dùng và thu nhập khả dụng là

quan hệ thuận chiều [15]. Trong khi đó theo cách tiếp cận kinh tế vi mơ thì sự lựa

chọn của người tiêu dùng phụ thuộc vào thu nhập, giá cả và sở thích của người tiêu

dùng [81].

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa tiêu dùng với thu nhập của dân cư Việt

Nam, cơ cấu tiêu dùng của dân cư Việt Nam chịu sự tác động của rất nhiều nhân

tố như: Cơ cấu tuổi tác, độ dài dòng đời, cơ cấu giới tính, tình trạng việc làm,

nghề nghiệp, vùng cư trú, khu vực, thu nhập … Các nhân tố trên hầu hết đều

tác động đến tiêu dùng của người dân thông qua nhân tố thu nhập. Trong số 8

nhân tố trên thì nhân tố thu nhập tác động mạnh mẽ nhất đến cơ cấu tiêu dùng

của dân cư [67].

Nghiên cứu của Vũ Anh Dũng và cộng sự kiểm định mơ hình các yếu tố ảnh

hưởng đến hành vi tiêu dùng với giả định các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi

tiêu dùng gồm các biến như nhân khẩu học, thái độ, chuẩn mực chủ quan,

kiểm soát hành vi nhận thức [13]. Với 221 mẫu khảo sát người tiêu dùng ở Hà

Nội, kết quả cho thấy ngoại trừ tác động của biến nhân khẩu học khơng có ý

20



nghĩa thống kê trong hầu hết các trường hợp, các biến dự báo là thái độ, chuẩn

mực chủ quan, kiểm soát hành vi nhận thức và các yếu tố sản phẩm đều có tác

động tích cực đối với các hành vi tiêu dùng xanh. Kết quả cũng đã chỉ ra những

tác động tích cực của các



21



hành vi tiêu dùng, từ đó đưa ra các giải pháp về chính sách cho chính phủ và

doanh nghiệp với mục tiêu thúc đẩy tiêu dùng bền vững ở Việt Nam nói chung và

Hà Nội nói riêng.

Nghiên cứu của Nguyễn Đức Thành [52] về một số nguyên nhân ảnh hưởng

đến sự thay đổi cơ cấu tiêu dùng của người dân liên quan đến vấn đề giá cả như

ảnh hưởng của việc tăng giá điện, tăng giá xăng dầu. Nghiên cứu dựa trên sự

phân loại các nhóm người dân theo thu nhập và theo thành thị nông thôn để

thấy rõ sự thay đổi cơ cấu tiêu dùng của các nhóm dân cư này khi có sự biến

động của giá cả của một số mặt hàng thiết yếu này.

Nguyễn Thị Thanh Nhàn [30] cho rằng các yếu tố văn hóa ảnh hưởng đến

hành vi tiêu dùng của người dân bao gồm: giới tính, độ tuổi, trình độ học vấn,

thu nhập, nghề nghiệp, nơi cư trú, thị hiếu, lối sống và đặc điểm gia đình. Tác giả

cũng cho rằng các yếu tố như các chương trình giáo dục đào tạo mà người tiêu

dùng được tiếp cận hay các tác động từ việc quảng cáo, marketing bán hàng hay

những thay đổi về môi trường sống cũng là những yếu tố gây ảnh hưởng tới

hành vi tiêu dùng của người dân.

Ngoài ra tiêu dùng còn chịu sự tác động của kinh tế vĩ mô được thể hiện

ở nghiên cứu của Foellmi [87], cơ cấu tiêu dùng phụ thuộc vào cơ cấu sản xuất và

các mơ hình tăng trưởng kinh tế ở giai đoạn đoạn đó và cơ cấu tiêu dùng ở đây có

mối quan hệ chặt chẽ với thu nhập của người dân. Với việc phân tích tính tích

cực của những thay đổi trong cơ cấu tiêu dùng của khu đô thị Trung Quốc và

các hệ số tương quan. Dựa trên phân tích cơ cấu tiêu dùng và thu nhập bình

qn đơ thị của Trung Quốc, các yếu tố tương quan như chỉ số thị trường hóa, chỉ

số hiện đại hóa và chỉ số niềm tin tiêu dùng và phân tích cơ cấu tiêu dùng tại

các khu đô thị Trung Quốc. Mối quan hệ giữa tất cả những yếu tố và cơ cấu

tiêu dùng được phối hợp trong thu nhập dài lâu. Văn hóa tiêu dùng và giáo dục

ảnh hưởng đến tiêu dùng hiện nay nghiêm trọng. Việc thay đổi cơ cấu tiêu dùng

liên quan chặt chẽ đến thu nhập của người dân thành thị, chỉ số hóa, hiện đại

22



hóa, chỉ số thị trường hóa và chỉ số niềm tin người tiêu dùng [112].



23



Một nghiên cứu thực nghiệm dựa trên nhu cầu thực phẩm tại Việt Nam

của tác giả Nguyễn Cảnh Quang [46] sử dụng cách tiếp cận tuyến tính của hệ thống

nhu cầu lý tưởng (AIDS) và các mơ hình mở rộng của AIDS để điều tra việc tiêu

dùng thực phẩm tại Việt Nam thông qua việc sử dụng cuộc điều tra chỉ tiêu chất

lượng sống Việt Nam (VLSS) năm 2004. Đặc biệt, các mơ hình AIDS được ước

tính để tính toán độ co giãn cầu về thu nhập và giá thành cho 3 thành phần thực

phẩm khác nhau. Kết quả cho thấy rằng gạo và thịt/cá là thực phẩm sử dụng thơng

thường. Đặc điểm hộ gia đình như tuổi tác, giới tính, giáo dục khơng xuất hiện để

có tác động tới việc tiêu dùng thực phẩm. Trong khi đó, ở đô thị/nông thôn đây

lại là yếu tố quan trọng. Những kết quả này có thể đưa ra bằng chứng thực

nghiệm cho các nhà hoạch định chính sách để thiết kế chính sách lương thực tại

Việt Nam.

Nghiên cứu gần đây của tác giả Nguyễn Danh Sơn cho rằng tiêu dùng bền

vững của dân cư còn chưa được quan tâm nhiều. Thói quen tiêu dùng của người

dân vẫn bị chi phối nhiều bởi thói quen, tập quán và khả năng kinh tế. Theo tác

giả yếu tố cơng nghệ đang kìm hãm việc thực hiện tiêu dùng bền vững ở nước

ta bởi với cơng nghệ hiện tại thì các doanh nghiệp khó đáp ứng được các yêu cầu

về cung ứng sản phẩm xanh, thân thiện với môi trường [51].

Từ các yếu tố ảnh hưởng đến tiêu dùng dân cư, có thể tổng hợp lại thành

3 nhóm yếu tố chính tác động đến lĩnh vực này đó là thu nhập, giá cả và sở thích.

Khi quyết định mua sắm hàng hóa, trước hết người tiêu dùng phải dựa vào thu

nhập của họ, bao gồm là tiền lương, tiền công và những khoản mà họ có được

để dành cho việc chi tiêu. Bên cạnh đó giá cả là yếu tố quan trọng không kém

tác động đến hành vi mua sắm của người dân. Giá cả của bản thân hàng hóa

đó và giá cả của các hàng hóa thay thế nó đều ảnh hưởng đến việc mua hay

khơng mua hàng hóa của người tiêu dùng. Ngồi ra sở thích của người tiêu

dùng cũng là yếu tố rất quan trọng ảnh hưởng đến quyết định tiêu dùng, trong

đó các yếu tố chi phối lên sở thích người tiêu dùng sẽ là độ tuổi, học vấn, văn

24



hóa, giới tính, ...

Để hướng người tiêu dùng thực hiện hành vi thúc đẩy tiêu dùng bền vững

thì việc sử dụng các cơng cụ chính sách nhằm tác động đến 3 yếu tố trên là khơng

thể



25



thiếu. Các cơng cụ chính sách cần phải trực tiếp hay gián tiếp tác động đến

thu nhập, giá cả hoặc sở thích của người tiêu dùng và thơng qua đó sẽ thay đổi

hành vi tiêu dùng của dân cư theo hướng tiêu dùng bền vững.

1.3.Công cụ kinh tế trong chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững dân cư

Việc sử dụng các cơng cụ chính sách để thực hiện chính sách thúc đẩy tiêu

dùng bền vững đã được các nước trên thế giới thực hiện trong thời gian gần đây.

Dưới đây là tổng hợp một số nghiên cứu về chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững:

Nhóm các cơng trình nghiên cứu về các sản phẩm và dịch vụ tiêu dùng cụ

thể như nghiên cứu về tiêu dùng thực phẩm [103], nghiên cứu về nhà cửa ăn uống

và đi lại [84], nghiên cứu về giao thông, năng lượng đồ gia dụng và thực phẩm

[115]. Các nghiên cứu này phân trích q trình tiêu dùng các sản phẩm và dịch vụ,

sau đó đưa ra các chính sách để định hướng can thiệp gồm: 1) Hồn thiện các

cơng cụ pháp lý;

2) Cải cách thuế, phí; 3) Đưa ra các tiêu chuẩn về nhãn mác; 4) Đổi mới việc đo

lường và định giá; 5) Ưu tiên sử dụng năng lượng tái tạo và giảm thiểu các nguồn

năng lượng phát thải cao; 6) Xây dựng cơ sở hạ tầng thông tin minh bạch; 7)

Khuyến khích các hoạt động tình nguyện, nâng cao nhận thức người dân.

Các nghiên cứu OECD [105, 106] cũng đưa ra các chính sách thúc đẩy tiêu

dùng bền vững thơng qua các cơng cụ của chính phủ bao gồm: Các chính sách và

cơng cụ mang tính luật lệ, quy tắc (giới hạn, tiêu chuẩn, cấm, phân vùng và quy

hoạch,…), cơng cụ mang tính kinh tế (thuế, phí, trợ cấp,…), cơng cụ mang tính xã

hội (giáo dục, tun truyền, quảng cáo, khuyến khích,…). OECD (2001) đưa ra các

điều kiện thúc đẩy tiêu dùng bền vững là cần phải minh bạch thơng tin sản phẩm

và sự sẵn có các hàng hóa thân thiện với mơi trường để người tiêu dùng lựa chọn.

Các giải pháp này được đưa ra từ nghiên cứu sự lựa chọn của người tiêu dùng

thông dựa trên các yếu tố thu nhập, giới tính, chủng tộc, tâm lý, thói quen, sở

thích,… [103].

Để thúc đẩy tiêu dùng bền vững thì các doanh nghiệp đóng vai trò

26



Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Cơ cấu của luận án

Tải bản đầy đủ ngay(0 tr)

×