Tải bản đầy đủ - 0 (trang)
PHÂN BIỆT TRUYỆN CỔ TÍCH VỚI LỊCH SỬ VÀ VỚI TIỂU THUYẾT

PHÂN BIỆT TRUYỆN CỔ TÍCH VỚI LỊCH SỬ VÀ VỚI TIỂU THUYẾT

Tải bản đầy đủ - 0trang

truyện thuộc loại truyện thời sự đã chuyển hóa thành lịch sử, hay những

truyệngầnnhưlà"liệttruyện"hoặc"giaithoạilịchsử"đượcghivàosách

vởngàyxưa,nhưngđồngthờicũngđượcnhândântruyềntụng.VèẤmNinh

khởi nghĩa, truyện Em Tám lự tẩm dầu đốt kho bom Tân-sơn-nhất đều là

những truyện thời sự đã thành lịch sử, truyện Vua Ngọa Triều là một liệt

truyện,truyệnCơngchúaHuyềnTrânlấyvuaChàmlà một giai thoại lịch

sử.



Nhưngcổtíchlịchsửthườngkhilàtàiliệubổíchcholịchsử.Bởivìnólà

lịch sử do nhân dân kể, theo ý kiến và dư luận của nhân dân. Gor-ki từng

nói:"VănhọcdângiancóýkiếnriêngcủanóđốivớihoạtđộngcủaLu-y

XI,củaI-vanHungđế,vàýkiếnđókháchẳnvớicáchđánhgiácủanhững

phosửdonhữngnhàchunmơnviếtra,vìhọkhơngquantâmlắmđếnvấn

đềcuộcđấutranhcủacácnhàvuachốnglạibọnchúaphongkiếnđãđemlại

nhữnggìchođờisốngcủanhândânlaođộng"[4].



Chonên,cổtíchlịchsửcũngcókhiđượcngườixưacoilàdãsử.Cónhững

nhânvậtlịchsửnhưChúaThao(đờiMạc),HầuTạo(đờiMinhMạng)tahầu

nhưchỉđượcbiếtquatruyệncổtíchmàthơi.Cũngvậy,nếukhơngcótruyện

ChàngLíathìngàynaymọingườidễđãqnmộtanhhùngnơngdânkhởi

nghĩasốngvàokhoảngtrướcthờiTâySơn,màsửgiatriềuNguyễnchẳngai

buồnchépđến.Nếukhéosửdụng-nghĩalàkhơngqlạmdụng-thìcổtích

lịchsửsẽgiúpíchtrongmộtchừngmựcnàochoquốcsử.





Sauhết,cũngnênphânbiệttruyệncổtíchvớitiểuthuyết.Giữahailoạihình

nàytuyphươngthứcbiểuhiệncónhữngchỗgiốngnhau,nhưngthậtralại

khácnhautrênnhiềunétcănbản.



Tiểuthuyếtcũnggiốngnhưtruyệncổtích,cóthểchialàmhailoại:mộtloại,

câuchuyệnbịchiphốibởiyếutốhoangđườngqiđản,vàmộtloạigầnvới

đờisốngthực.Tiểuthuyếtcókhilànhữngtruyệnrấtdàidòng,vớirấtnhiều

tìnhtiết,nghĩalànhữngcâuchuyệncómộtphạmvibaoqthiệnthựcrộng

lớn,mộtkhảnăngtáihiệnrấtcaomọidiễnbiến,màusắcphứctạpvàphong

phú của đời sống xã hội mà truyện cổ tích khơng bao giờ có thể so sánh

được. Nhưng tiểu thuyết cũng có khi là những truyện rất ngắn, những cốt

truyệnđơngiảnđếnmứcsơsài,hayhơnnữalànhữngcổtíchđượcphóng

tác.



Khácvớitruyệncổtíchbắtbuộcphảibóhẹptrongtínhchấtcổvàtínhchất

dântộc,tiểuthuyếtcóthểmởrộnghơnvềthờigianvàkhơnggian;nhânvật

vàhồncảnhmànóxâydựng,sốngtrongthờiđạinàovàởbấtcứvùngnào

trêntráiđất,đềuđượccả.Nhưngcái"bịa"củatiểuthuyếtphảihợplý.Trái

lại,truyệncổtíchgầnnhưlạiđượcphép"phóngtúng"vềđiểmnày.Nhiều

hìnhtượngtrongcổtíchtưởngnhưlàqvơlýmàchẳngainghĩđếnviệc

giảithíchtạisaolạinhưthế.



Nếu bằng vào thủ pháp nghệ thuật, chúng ta có thể phân chia tiểu thuyết

thànhhailoạikhácnhau:mộtlà"truyệnkể"giốngvớicổtích,hailà"truyện



tả"kháchẳnvớinghệthuậtcổtích.Thườngkhi,hailoạivẫnđượcsửdụng

xenlẫnvớinhaumàthuậtngữchunmơngọilàtrầnthuậtphốihợpđặctả.

Nhưng dù phối hợp hay khơng phối hợp thì theo đúng nghĩa của nó, tiểu

thuyếtphảiđượctảnhiềuhơnlàkể.Mơtảtỷmỷnhânvật,sựviệccũngnhư

đisâukhaitháccáccạnhgóckhácnhaucủacáithếgiớibêntrongcủacon

người, nhà tiểu thuyết sẽ có vinh dự dựng lại những hình ảnh về đời sống

đúng như nguyên mẫu. Và ở đây đặc trưng loại biệt của một ngòi bút tiểu

thuyếttrướchếtphảilànănglựctạohình.Mỗinhàtiểuthuyếttạoramộtthế

giớiriêng,thơngquacáinétriêngkhơngthểlẫnlộntrongthiênbẩmnghệsĩ

củatâmhồnanhta;nhưnganhtavẫnphảilàmphongphúthếgiớiấybằng

phongcáchmiêutả,saochotrongđócũngđầyđủmọidiệnmạokhácnhau

củađờisống,vớinhữngtìnhtiếtphứctạpnhưthếgiớitasốnghàngngày.



Tráilại,thếgiớitrongtruyệncổtíchkhơngcầnthiếtphảimiêutảchili.Vì

thếmàchúngthườngcótínhướclệ.Thờigian,khơnggianởđâychỉcònlà

nhữngkháiniệmphiếmchỉ.Vànếuđứngvềmộtmặtnàođó,chúngbịbó

hẹpsovớitiểuthuyết,thìđứngvềmộtmặtkhác,chúnglạicũngqrộng,

đến nỗi khơng còn tính cụ thể lịch sử nữa. Cộng thêm vào đó là tính chất

truyền miệng, đã làm xích gần thế giới của tất cả các truyện cổ tích Đơng

Tâylại,khốclênchochúngnhữngmàusắcvàkhơngkhíphảngphấtgiống

nhau.Tấtnhiên,truyệncổtíchcủamỗidântộcvẫncónhữngđiểmđặcthù.

Vìcổtíchkhácvớitiểuthuyếtnhưthếchonênnhữngtruyệncổtíchđãđứng

vững xưa nay sẽ khơng chịu mang hình thức tiểu thuyết hóa. Dĩ nhiên,

khơngphảitruyệncổtíchnàocũngchỉcóthểbiểuhiệndướimộthìnhthức

khơkhan,đơnđiệu.





Nóitómlại,truyệncổtíchlàmộtloạisángtácvănnghệcủanhândân.Nócó

đặc trưng nghệ thuật riêng biệt khơng giống với các loại truyện ngụ ngơn,

khơihài,tiếulâm,cũngnhưcóphầnkhácvớithầnthoại,truyệntơngiáovà

truyệnthờisự.Dotínhchấttruyềnmiệng,nómanghìnhthứctruyệnkểchứ

khơngmanghìnhthứctruyệntả,vàdođócũngkhơngđồngnhấtvớithểloại

tiểu thuyết. Nhưng với khả năng hấp dẫn khơng kém gì tiểu thuyết, trong

mộtthờikỳmàtiểuthuyếtchưaphảilàthứnghệthuậtphổcập,thìnólàmột

trongnhữngloạihìnhnghệthuậtquantrọng,làmnhiệmvụgiảitríchodân

chúng,đồngthờicũngthỏamãnnhucầucảmthụthẩmmỹ,nhucầugiáodục

vàđấutranhtrongxãhội.







Chúthích:





[1]Xemtruyệnsố29,tậpnày.

[2]Xemtruyệnsố158,tậpIV.

[3]LượckhảovềthầnthoạiViệt-nam,sáchđãdẫn;tr.22.

[4]BáocáođọcởĐạihộinhàvănLiên-xơnăm1934(Gorkibànvềvănhọc,

tậpII,NhàxuấtbảnVănhọc,Hà-nội,1970;tr.256-257).



NguyễnđổngChi

KhoTàngTruyệnCổTích

II-LAILỊCHTRUYỆNCỔTÍCH

1.CONĐƯỜNGPHÁTTRIỂNTỪTHẦNTHOẠIĐẾNCỔTÍCH



1. CON ĐƯỜNG PHÁT TRIỂN TỪ

THẦNTHOẠIĐẾNCỔTÍCH





Truyềnthuyếtcổtíchxuấthiệnvàothờikỳnào?

Nhưainấyđềubiết,truyềnthuyếtcổtíchxuấthiệnkhơngcùngmộtthờivới

thầnthoại.Nếuchủđềcủathầnthoạithườngthiênvềgiảithíchtựnhiên,mơ

tảcuộcđấutranhgiữangườivàtựnhiênlàchủyếu,thìtráilại,chủđềcủa

truyềnthuyếtcổtíchthườngthiênvềgiảithíchxãhội,mơtảchủyếucuộc

đấutranhgiữangườivớingười.Ấylàvì,thầnthoạixuấthiệnvàomộtthời

kỳmàmâuthuẫnsauđâynổilênhàngđầu:conngườisốnglệthuộcvàotự

nhiên mà lại có khát vọng chinh phục tự nhiên. Trái lại, cổ tích cũng như

truyền thuyết xuất hiện vào lúc con người nói chung đã lợi dụng được ít

nhiềunănglượngcủatựnhiên,nhưnglạivấpphảimâuthuẫngiữangườivới

ngườitrongsảnxuất.Hìnhtháixãhộimàtruyệncổtíchphảnánh,sứcsản

xuất đã tương đối cao, đời sống con người đỡ chật vật hơn trước, tri thức

phátđạt,tìnhcảmphongphú,nhấtlàcuộcđấutranhgiaicấpđãcóphầngay

goquyếtliệt.





Nói một cách khác, những truyện cổ dân gian được sáng tác sau thời kỳ

nguyên thủy, có nội dung xã hội khác biệt rõ với những truyện ra đời từ

trướcthờikỳđó.Mácnói:"Khiconngườiđãcóthểkhốngchếđượcthựcsự

nhữnglựclượngtựnhiênthìthầnthoạisẽbiếnmất".Cónghĩalàkhimàchủ

nghĩathầnlinhkhơngcònngựtrịlênmọilĩnhvựccủaýthức;khitrìnhđộ

hiểubiếtcủaconngườiđãđượcnângcao;conngườiđãtìmđượcquyluật

củamộtsốlớnhiệntượngtựnhiên,biếtdùngcáinhânnàyđểtạothànhcái

quảkia;thìbấygiờnghệthuậtthầnthoạisẽphainhạtýnghĩavàkhơngcòn

chứcnăngthựctếnữa.



Nhưngmặcdùthầnthoạimấtđi,sựsángtạotruyệntruyềnmiệngvẫncứtiếp

tục. Có dân tộc nào mà lại tắt được nguồn cảm hứng nghệ thuật của mình

trênconđườngphấnđấugiannanđểsángtạoramộtlịchsửphongphúvà

mộtngơnngữgiàucó,sinhđộng?Đươngnhiênconđườngphấnđấuđóbao

giờ cũng đầy huyền thoại, huyền tích. Một nhà nghiên cứu thần thoại có

nhậnxét:"Truyềnthuyếtđờicổchúngtagọilàthầnthoại,thầnthoạiđờisau

chúngtagọilàtruyềnthuyết"[1].Nhậnđịnhnàyvềmộtmặtnàođóđãvạch

đượcmốiliênhệhữucơgiữahailoạitruyệnởhaithờikỳ.Đúnglàđốivới

bấtkỳgiaiđoạnlịchsửnào,ướcmơvàkhátvọngcủaquầnchúngcũngvượt

lêntrênthựctạiướcmơvàkhátvọngấykhơngnhữngđãchắpcánhchohọ

trongsángtácthầnthoạimàcòntrongsángtáccổtíchvàtruyềnthuyếtsau

này.Mặtkhác,đứngvềphươngdiệnthưởngthứcthìbêncạnhthơ,truyệnlà

một nhu cầu tất yếu của nhân dân. Loại truyện ngụ ngôn, truyện thời sự

thường quá ngắn, thiếu những tình tiết ly kỳ, chưa kết tinh hiện thực một

cáchđậmđặc,nênkhơngthỏamãncảmhứngcủanhândânbằngthầnthoại

hoặccổtích.Nhưngsovớithầnthoại,thìtruyềnthuyếthaycổtíchchophép



ngườitakhơngnhữngdiễntảdàihơihơn,màtrìnhbàyđượcnhiềuuẩnkhúc

hơn, với những nhân vật phức tạp hơn, gần cuộc đời thực hơn. Nói cách

khác,nộidungxãhộicủamỗithờikỳchínhlànhântốhàngđầuquyđịnhsự

khácnhauvềphươngthứctưduynghệthuậtgiữathầnthoạivàtruyềnthuyết

vàcổtích.Ởthờiđạicủatruyềnthuyếtvàcổtích,quanhệgiữangườivới

ngườingàycàngphứctạp,đấutranhxãhộingàycànggaygắt,thì,kếtcấu

nghệ thuật của truyền thuyết và cổ tích cũng đòi hỏi phức tạp, nhiều kịch

tínhhơnnghệthuậtthầnthoại.



Truyềnthuyết,cổtíchhiểnnhiênphảixuấthiệnsauthầnthoại,tiếpliềnvới

thần thoại. Truyền thuyết hoặc anh hùng ca ra đời vào giai đoạn cuối của

thời nguyên thủy chuyển sang thời nô lệ. Truyền thuyết kế thừa nhiệm vụ

củathầnthoạivàpháttriểntheohướngxâyđắpthêm,làmphongphúvàsắc

nétdầnlênnhữnghìnhtượngvốncònmộcmạccủathầnthoại.Đâylàloại

vănhọctruyềnmiệngthườngđượcđặtbằngvănvần,cóhìnhthứcthànhvăn

cốđịnh.Đồngbàothiểusốnướcta,nhấtlàđồngbàoTâyngun,hiệncòn

lưutruyềnkhánhiềuloạitruyệncổbằngvănvầnmàhọgọilàtơ-đronghamonhaytơ-lâya-khan(haykhan)màchúngtơicoilànhữngtruyềnthuyết

hayanhhùngca.Vầncủanhữngtruyệnđórấtlinhđộng.Vầnliền,vầnchân,

vầnlưngđềucócả.Cũngcónhữngđoạnkhơngcầnthiếtphảidùngvần.Có

nhữngđoạnkểrấtvắntắt,nhưngcũngcónhữngđoạnmiêutảrấtdàidòng

và văn hoa. Nhân vật truyền thuyết của người Ê-đê, Ja-rai (Djarai), Ba-na

(Bahnar),v.v...hầuhếtlànhữnganhhùnglựcsĩ,concháucủacácnhânvật

thần thoại, có khi chính là nhân vật thần thoại. Ghi-ơng Ghi-ở, Rốc, Xét...

trong truyền thuyết của người Ba-na đều là dòng dõi của hai ơng bà Tạo

thiênlậpđịa.Họbaylênkhơngtrungđểđánhnhau,bắtmặttrờimọclùitrở

lạiđểkéodàisựsángmàtiếptụcchiếnđấu,v.v...Thếgiớicủatruyềnthuyết

làthếgiớingười,nhưngcònđầydẫynhữnglựclượnghuyềndiệu.HaibảnI-



li-át(Ilyade)vàƠ-đít-xê(Odyssée)củathihàoƠ-me(Homère)[2]thựcchất

lànhữngtruyềnthuyếtviếttheohìnhthứcsửthihayanhhùngca,trongđó

hìnhtượngthầnthoạihãycònrõnét.Càngvềsau,truyềnthuyếtcànggần

vớicổtích.Đâylàthờiđạicủanhữngnàngcơngchúa,ơnghồngtử,thời

đại của những tên trọc phú gian tham, những bác nơng dân khờ khạo và

nghèokhổ.Truyệncổtíchcũngtiếpthutruyềnthốngcủatruyềnthuyết.Nó

đượcxâydựngtrênnhữngmảnhvụnrờirạccủatruyềnthuyếtvàthầnthoại.

ChonênGrim(Grimm)nhậnxétvềcổtíchnướcĐứccónói:"Nhữngtruyện

cổtíchdângianlànhữngtiếngdộicuốicùngcủathầnthoạingàyxưa".Một

nhànghiêncứukháclàMuyn-le(MaxMüller)cũngnói:"Chúngtabiếtmột

cáchchắcchắnrằngphầnnhiềunhữngcổtíchvềtiênlàtàndưcủamộtthần

thoạicổđãqnmấtmộtnửa,đãhiểusaivàđãxâydựnglại"[3].Nóichung,

tâmlý,tínhtìnhcủanhữngnhânvậttrongcổtíchđãtrởnênphứctạp,khơng

còn mang dáng dấp thô sơ, man rợ mà kỳ thực là giản dị, chất phác của

nhữngnhânvậtthầnthoạinữa.Họvănminhhơn,đẹpđẽhơn,thíchhợpvới

nhữngquychếvàlễnghicủacuộcsốngdướichếđộphongkiếnhơn.Nhưng

mộtđiềurõrànglàcùngvớinhữngbiểuhiệnphứctạptrênđây,họcũngđã

mất đi cái bản sắc cũ của họ, những đường nét đẹp đẽ khỏe khoắn vốn có

trong những nhân vật thần thoại. Có thể nói, so với thần thoại và truyền

thuyết,tínhchấtchungcủatruyệncổtíchlàsựđadạngcủatâmlý,tínhcách,

đặttrongsựphứctạpcủanhữngtìnhtiết.Vìtưtưởng,tìnhcảmvànguyện

vọngcủaconngườigửigắmvàođâyđãlắmuẩnkhúc,khơngđơngiảnnhư

trước,vàcuộcđấutranhxãhộithìnhiềumàunhiềuvẻhơncuộcđấutranh

vớithiênnhiênrấtnhiều.





2. TRUYỀN THUYẾT, CỔ TÍCH ĐÃ

DỰATRÊNVŨTRỤQUANNÀO?



Truyền thuyết và cổ tích được thừa hưởng một vũ trụ quan phong phú do

ngườingunthủyđểlạitrongcácthầnthoại.Nhưngthếgiớithầnlinhlúc

nàykhơngcònngunvẹntínhcụthểvàđơngiảnnhưthờikỳngunthủy.

Ngườitađemtơntitrậttựmớicócủaxãhộilồingườiápdụngvàoxãhội

vốntựdobìnhđẳngcủathần.Ngườitasắpđặtthứbậctheochứcvụ,phân

phốimaquỷthầnthánhtheotừngkhuvựckhácnhau.Lẽtựnhiên,saunhiều

q trình "cải tạo" lại, thế giới thần linh dần dần trở thành hình ảnh trung

thựccủathếgiớiconngười.Vũtrụquantựphátcủanhândânkếthợpvới

hình thức triết lý chính thống, đã chuyển hóa thành một vũ trụ quan mới

trongtưởngtượngcủadânchúng.

Trướchếtlàquanniệmlnhồi.Quanniệmnàyxuấthiệnvớilồingườitừ

rấtxưa,lúcmớibắtđầusốngđịnhcưbằngnơngnghiệp.Từviệcquansátsự

sinhnởcủacỏcâyngườitasuydiễnraquanniệmấy.Conngười,vàmn

vàn sinh vật khác cũng sẽ cứ chết đi sống lại, hết kiếp này đến kiếp khác,

mãimãinhưbánhxequay!ỞViệt-nam,quanniệmnàyđượcbổsungmột

cách đầy đủ bằng tư tưởng của đạo Phật. Người ta tưởng tượng ngồi thế

giớihiệnthựccòncóhàngvạnthếgiớicũngyhệtnhưthếgiớitrầngian,nếu

cónơilànát-bànthìcũngcónơilàmườimấytầngđịangục.Đấylànhững

chỗandưỡnghoặcđàyđọanhữngkiếpngườivốnđãcónhữngqtrìnhtốt

hayxấuvềđạođức.

Bêncạnhquanniệmlnhồi,lạicóquanniệmkhơngsinhkhơngdiệt,nảy

sinhtừviệcquansátnhữngvậtvơcơtrongđờisống,rồisauđóđượcđạo

thầntiênpháttriểnthànhmộtthứtínngưỡng.Ngườitatưởngtượngmộtthế

giớiđẹpđẽ,sungsướng,giàucó(Bồnglai,Dao-trì,v.v...),trongđónhữngvị

NgọcHồngthượngđế,Ngunthủythiêntơn,Tháithượnglãoqn,cho

đếnbáttiên,v.v...đềulànhữngnhânvậtthốtrakhỏisựchiphốicủaln



hồi,trởthànhvĩnhviễnkhơngsinhtrưởngmàcũngkhơngtiêudiệt.Cõithế

giớiđó,ngườitrầnnàodàycơngtuluyệncũngcóthểgianhậpđược.

Thứ ba là quan niệm vạn vật tương quan, có lẽ do tín ngưỡng tơ-tem

(Totémisme)[4] mà phát triển. Giữa con người với vũ trụ như trăng, sao,

sơng,núi,mạchđất,cỏcây,mộttrongnhữnghìnhthứcbiểuhiệncủaquan

niệmvạnvậttươngquan-cólẽcũngdophongkiếnnướcngồiđưavàotừ

thờiBắcthuộc.Nócòngắnbóvớichếđộchiếmhữuruộngđất.Chắcchắn

ngồi ba yếu tố trên đây, truyền thuyết cổ tích còn mang nhiều quan niệm

phứctạpkhác.Tấtcảhòahợpvớinhautạothànhmộthệthốngquanniệm

thốngnhấtvềthếgiớimàtacóthểtómtắtnhưsau:v.v...đềucóthểcónhững

mối liên hệ vơ hình mật thiết. Quan niệm này thịnh lên với chế độ phong

kiến.ởViệt-nam,quanniệmvềphongthủy,cụthểlàviệcđểmồmảa)Linhhồnbấtdiệttheolnhồi.

b)Xácthịtconngườicũngnhưcỏcâyđộngvậtlàchỗtrúngụcủalinhhồn.

c)Ngồicõitrần,chủyếucònbacõinữalàcõitrời,cõinướcvàcõiâm.Mỗi

cõiđềucóvuaquan,códânchúng,cókẻgiàusang,cóngườinghèohèn.

d)Cõitrầnkhơngphảilàchỗởriêngcủangườivàvậtmàcònlànơitrúngụ

hoặcchỗđivềcủathầntiên,maquỷ.

đ) Thần tiên, ma quỷ, v.v... cũng có phân biệt thiện và ác: có hạng đáng

thương,cóhạngđángghét,cóhạngđángtơnthờ,cóhạngđángsợmàkhơng

đángthân.Phầnnhiềuhọcũngchungcảnhvinhnhụcsướngkhổnhưngười.

ĐólàvũtrụquanchungcủangườiViệt-namtừthờikỳbánkhailạinay.Tất

cảmọithếhệtácgiảvàthínhgiảcủanhữngtruyệncổtíchxưavànayđều



Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

PHÂN BIỆT TRUYỆN CỔ TÍCH VỚI LỊCH SỬ VÀ VỚI TIỂU THUYẾT

Tải bản đầy đủ ngay(0 tr)

×