Tải bản đầy đủ - 0 (trang)
PHẦN THỨ BA NHẬN ĐỊNH TỔNG QUÁT

PHẦN THỨ BA NHẬN ĐỊNH TỔNG QUÁT

Tải bản đầy đủ - 0trang

Nóichung,nhữnghiệnvật-truyệncổtích-bàyởkhotàngnàylàdoquần

chúngnhândâncácđờisángtạo,gọtgiũa,hồnchỉnh.Nhữngtruyệnấycó

thểxuấthiệngầntahơn,vàođầuthờikỳcậnđại,nhưngcũngcóthứchắc

chắnđãrađờivàtồntạitừhàngnghìnnămnay.



Nếu văn chương bao giờ cũng có mối liên hệ mật thiết với cuộc sống vật

chất, tinh thần của mỗi một thời kỳ lịch sử thì kho tàng" này sẽ là những

nguồntàiliệuqbáugiúpchúngtahìnhdungmộtcáchcụthểconđường

riêngbiệtmàcộngđồngngườiViệtđãtựvạchchomình,trênqtrìnhvật

lộngiannanđểtồntạivàpháttriền,giữamộtthếgiớicóvơsốtộcngười,

vớimnnghìnsốphậnkhácnhau,kểtừkhởithủychođếnsáttrướcthếkỷ

XX.Vìthế,ngồilĩnhvựcphơn-clo(folklore)chúngcòngópphầnvàoviệc

nghiêncứunhiềubìnhdiệncủaqkhứdântộc,nhấtlàvềdântộchọcvàxã

hộihọclịchsử.Ngaytronglĩnhvựcphơn-clo(folklore)thìđâycũnglàmột

nguồntưliệuvơgiá,cókhảnănglàmsốnglạidiệnmạotổnghợpcủamột

kiểuthứcsinhhoạtvănhóadângian,trongđónghệthuậtứngtác,trầnthuật

được đan chéo, hỗn hợp với các hình thức biểu hiện của tín ngưỡng, tơn

giáo, tâm lý, phong tục,... và chúng làm thành một hợp lực, chi phối hứng

thúthẩmmỹ,sứcsángtạocủatưduy,đểrồicùngvớitiếntrìnhlâudàicủa

lịchsửdântộc,sẽhìnhthànhnênbảnsắcnghệthuậttruyệnkểcủaloạihình

truyệncổtíchViệt-nam.Xácđịnhchođượcbảnsắcnàylàmụctiêucaonhất

củagiớicổtíchhọcdântộctrướcnay.



Lẽtựnhiênnóiđếnnghệthuậttruyệncổtíchlàbàntớimộtvấnđềkhơng

đơn giản. Vì việc tiếp cận nghệ thuật một loại hình sáng tác nào bao giờ

cũngphảixuấtpháttừngơnbản,màngơnbảntruyệncổtíchcũngnhưvăn



họctựsựdângiannóichung,dotínhchấttruyềnmiệngcủachúnglạikhơng

cốđịnhnhưvănhọcthànhvăn.Cóhaichiềuhướngbiếnhóacầntínhtớikhi

khảosátnghệthuậtcủathểloạinày:



1.Sựbiếnđổilâudàitrongqtrìnhlịchsử,domơitrườngsinhhoạt,quan

hệxãhội,vàtínngưỡng,phongtục,tậpqnđổithay.Nhữngbiếnđổivề

mặtnàychắcchắnđãlàmthayđổidiệnmạotruyệncổtíchkhásâusắckểtừ

hìnhthứcbềngồicủacácmơ-típ,chođếntìnhtiết,sựkiệnvànhânvậtcủa

câuchuyện.Nhưngngàynaymuốnkhơiphụclạidiệnmạobanđầuđểtruy

tìmxuấtxứcủasốlớncáctruyệntrongkhotàngtruyệncủachúngtalàđiều

khơngdễ,bởichúngđãbịbiếnđổikhơngphảichỉmộtlần.Nhiều"lớpáo"

khácnhauđãkhốclênchúngởnhiềuthờiđạikhácnhau,vàlâudầnđãtrở

thànhnhữngthànhtố"nộitại".



2. Sự biến đổi do phong cách của người kể chuyện và tập qn của từng

vùng,kểcảdogiaolưuvănhọcgiữanướcnàyvànướckhác.Nhữngbiến

đổitheochiềuhướngthứhainàytuycũngkhơngphảikhơngsâusắcnhưng

thườngítkhiảnhhưởngđếncốttruyệnvàcácmơ-típcơbản,chỉthêmbớt

tìnhtiếthoặcthayđổingoạihìnhnhânvậttrongtừngtruyệntheohướngdân

tộchóavàbảnđịahóamàthơi;vàbằngphươngphápsosánhcũnggiúpta

sớmnhậnrasựthêmbớtcogiãngiữavùngnàyvàvùngkia,dântộcnàyvà

dântộckia,ngườikểnàyvàngườikểkia.



Nhưvậy,tựutrung,cóthểxácnhậntínhổnđịnhtươngđốicủavănbảnnghệ



thuậttruyệncổtíchởtừngthờikỳkhixemxéthaithànhtốcốttruyệnvàmơtípcủatừngtruyệncụthể.Đólànhữngthànhtốtạmgọilàbấtbiến.Tráilại,

cũngcóthểkhảosátsựvậnđộngcủavănbảnnghệthuậttruyệncổtíchqua

việcsosánhtìnhtiếtvàcáchkếthợpmơ-típnàyvớimơ-típnọởtừngloại

cốttruyện.Đólànhữngthànhtốtạmgọilàkhảbiến.Đặcđiểmnghệthuật

truyệncổtíchcủatừngdântộctùythuộcchủyếuvàocáibấtbiến,vàcũng

tùythuộccảởcáchkếthợpgiữacáibấtbiếnvàcáikhảbiếnhoặcchuyển

hóatừcáikhảbiếnthànhcáibấtbiến-sựkếthợpvàchuyểnhóanàychính

làchỉsốnóilêntínhcách,tâmlý,nétđặcthùtrongtìnhcảm,tưtưởngcủa

mỗimộtdântộc.

Bằngcáchkhảosátnhưđãnói,mặtkháckhơngcơlậpviệcnghiêncứunội

dungxãhộitruyệncổtíchvớiviệcnghiêncứuhìnhthứcbiểuhiệncủanội

dungấy-haithànhtốnàybaogiờcũnglàhaimặtcủamộtthểthốngnhất,

nhấtlàđốivớithểloạitựsựtruyềnmiệng,hìnhthứckhơnggắnvớinộidung

thìcàngdễbiếnđộng-chúngtơimongmuốngợilêndướiđâymộtvàiđiểm

ít nhiều có thể đặc trưng cho bản sắc nghệ thuật truyện cổ tích Việt-nam,

nhằmgiúpbạnđọcđisâuthêmvàothếgiớitâmhồnngườiViệtcổtruyền,

cả mặt đặc sắc và mặt khiếm khuyết, cả về quan niệm nhân sinh lẫn quan

niệmthẩmmỹ,đồngthờiquađócũngthửtìmnhữngảnhhưởngdosựgiao

lưuđưalại,tứclàxemxétcộinguồntruyệncổtíchViệt-nam.





NguyễnđổngChi

KhoTàngTruyệnCổTích

IV.ĐẶCĐIỂMCỦATRUYỆNCỔTÍCHVIỆT-NAM

1.YẾUTỐTƯỢNGTRƯNGTRONGLOẠIHÌNHTRUYỆNCỔTÍCH

VIỆTNAMNĨICHUNGÍTXALẠVỚINHÂNTÍNH;LOẠITRUYỆN

SINHHOẠTCHIẾMMỘTTỶLỆTƯƠNGĐỐICAO;LOẠITRUYỆN

THẦNKỲ,TRUYỆNLÀIVẬT,TRUYỆNPHIÊULƯUMẠOHIỂM

CHIẾMMỘTTỶLỆTƯƠNGĐỐITHẤP.



Trước khi đề cập đến đặc điểm thứ nhất này cũng nên biết trong kho tàng

truyệncổtíchViệt-nam,loạitruyệnthầnkỳkhơngcónhiều,haynóikhácđi,

yếutốthầnkỳtuyvẫncómặttrongkhotàngtruyệncổtíchchúngta,nhưng

khơngđậmnét.NhưởPhầnthứnhấtđãcótrìnhbày,cóthểchiatruyệncổ

tích Việt-nam thành ba loại (hay tiểu loại) [1] : 1) tiểu loại thần kỳ (hay

hoang đường); 2) tiểu loại thế sự (hay sinh hoạt); 3) tiểu loại lịch sử. Từ

nhữngtruyệnsưutầmđượccủabộsáchnày(baogồmcảtruyệnchínhlẫn

truyệnphụ,nhưngkhơngtínhvàođónhữngtruyệnngụngơn,khơihài,tiếu

lâmvànhữngmẩuchuyện,v.v...),chúngtơitạmlàmthửmộtthốngkê,cũng

đãthấy:

1)Tiểuloạithầnkỳcó10%

2)Tiểuloạithếsựcó30%

3)Tiểuloạilịchsửcó18%

Tasẽthêmvàođómộttiểuloạinữađểbaoqtđượcnhữngtruyệnchủyếu

làthếsựnhưngcómangtrongnóítnhiềuyếutốthầnkỳ[2](hayhưảo),thì

tiểuloạinàychiếmđếnnonnửa:42%.Nếucộnggộpcảhaitiểuloạithếsự



vànửathếsựthìrõràngchúngchiếmđếnhaiphầnbatổngsố.Nhưvậy,dù

muốn hay khơng, cũng phải thừa nhận một thực tế: khơng như kho truyện

củanhiềudântộc,truyệncổtíchthầnkỳcủatavẫnkhơngnhiều.

Tạisaotalạicóíttruyệnthầnkỳ?

1.Hẳnaicũngbiếtnhữnghìnhtượngqiđản,hoangđườngmangđậmtính

siêunhiênvốnlàđặctrưngsángtácphổbiếncủamộtthờikỳtốicổtrong

lịch sử. Con người lúc đó bị mn nghìn nỗi khủng khiếp của thiên nhiên

vây bọc, và thiên nhiên được nhận thức "như là một lực lượng xa lạ, vạn

năng,ngồitầmhiểubiếtcủaconngười"[3].Trítưởngtượngcủadângian

phatrộnvớimêtín,hoangtưởng,đãgắnchonhiềuhiệntượngthiênnhiên

nhữngquymơkỳvĩ,nhữnghìnhtrạngqilạ,vànhữnghànhviphóngđại

củanhâncách...tạonênmộtthếgiớikhácbiệt,xalạvớithếgiớiconngười

đangsống,nhưngcũngchiphốithếgiớiđómộtcáchthầnbí.Đóchínhlàsự

ánh xạ đảo ngược mơi trường sinh thái ngun sơ của con người thời cổ,

trongđầuóctơ-tem(totémisme)củahọ,thơngquacáitâmlývừahoảngsợ

trướcthiênnhiên,lạivừabịthiênnhiêntróibuộcvàquyếnrũ.

Dầndần,trongcuộcđấutranhsinhtồn,conngườingàymộtnhíchrakhỏisự

phụthuộcvàotựnhiên,cóýthứcrõhơnvềsựtồntạicủamình,thìnhững

sảnphẩmcủatrítưởngtượngcủahọcànggầnvớithựctếmặcdầuthóiquen

ảo hóa vẫn gắn liền với sự sáng tạo truyện kể. Nhân vật chính và phụ của

truyệncổtíchđãbớtvẻkỳqidãmanvàđượmtínhngườihơntrước-nó

đãcóthuộctínhxãhội.Vàcàngbướcvàoxãhộivănminhthìthuộctínhxã

hộicủanhânvậtcàngrõhơn,tuychưaphảithuộctínhtựnhiênđãmấthẳn

đi.

Tấtnhiên,khơngphảitruyệnthếsựmãivềsaumớixuấthiện;nócũngđãra

đời khá sớm. Nhưng phải đợi đến lúc hình thái xã hội nguyên thủy tan rã,



nhữngmâuthuẫntronggiađình,trongthịtộc,trongcơngxãgiữacácnhóm

người,giữacácdântộc,cácquốcgiangàymộttrởnênphiềnphức,chồng

chéo,thìloạitruyệnthếsựmớingàycàngnẩynởmộtnhiều.Nólàkýứccủa

con người ở một thời kỳ mới mẻ: chặng đường chuyển từ tấn "bi hài kịch

thầnthánh"sangtấn"bihàikịchnhânloại";chặngđườngconngườibắtđầu

nhìnvàochínhnó,ướclượngthếgiớiquatầmvócthựccủanó,vàsaymêvẻ

đẹpdonótạonên,trongcuộcsốngnhiềumặtmàconngườiđãtrởthànhvai

chính.Đólànhữngcâuchuyệnsinhhoạt,ngườithựcviệcthựcc,dĩnhiênđã

đượckháiqthóavàmơhìnhhóa.Yếutốhoangđườngchỉcóthểlenvào

nhiềuhayítđểtăngthêmsứckíchthích,cũngđểthỏamãnảogiáccủacon

ngườitrướcmộtthếgiớimànóướcmơchinhphụcnhưngvẫnđầybấtngờ

vàhiểmhọađốivớinó;tuynhiên"cáihoangđường"chỉđóngđượcvaitrò

nghệthuậtnếukhơnglàmchoconngườilãngqnhoặcđầuhànghiệnthực.

Vìthế,nếucónhữngtruyệncổnàođấymàyếutốthầnkỳvẫncònđượcbảo

lưuđầyđủ,đượcsửdụngđểlàmcái"nút"chínhchocâuchuyện,nhưCây

tre trăm đốt, số125; Người thợ đúc và anh học nghề, số 122; Bốn cô gái

muốnlấychồng hồngtử, số166; thì ở nhiều truyện khác, yếu tố này chỉ

cònlànétđiểmxuyếtchobứctranhthếsựthêmhấpdẫn(Sự tích chim hít

cơ,số5;Sự tích đá Bà-rầu, số33;Sự tích đá Vọng-phu, số 32); hoặc làm

đườngviềnchonhânvậtlịchsửthêmnổibật(truyệnHuyềnQuang,số147),

làmchấtxúctácchomộtnhómđịadanhlịchsửvốncònrờirạctrởthànhcâu

chuyệndínhkếtchặtchẽvớinhau(SựtíchhồGươm,số26).

2.LịchsửViệt-namtừngtrảiquamộtthờikỳtồntạivàpháttriểntrêndưới

ba,bốnthiênniênkỷ.Trongqtrìnhlâudàiđóđãdiễnrakhơngítbiếncố

về chính trị, xã hội, về tín ngưỡng, tơn giáo, và cả về ngơn ngũ văn tự...

Nhữngbiếncốnàynhấtđịnhcũngđãảnhhưởngđếntưduynghệthuậtcủa

quầnchúngnhândânnhiềuđời,tạonênnhững"biếncách"trọngđạitrong

truyềnthốngsángtácdângianởnhiềuchặngđườnglịchsử,mànổibậtnhất,



theochúngtơilàhaichặngmốclớn:cuốithờikỳhuyềnsửvềcácvuaHùng

bướcsangthờikỳBắcthuộclầnthứnhất,vàcuốithờikỳBắcthuộclầnthứ

haibướcsangthờikỳtựchủcủacácquốcgiaĐại-việt(thờiđạiLý-Trần).

Ởchặngmốcđầutiên,sựdunhậpcủanềnvănminhTần-Hánvớinhữngtổ

chứcxãhộichặtchẽhơntổchứccácliênminhbộlạccưdânbảnđịa,đãlàm

đảolộnkhơngnhỏnếpsốngcủangườiViệtcổtruyền,kéotheonólàsựrạn

vỡvàbiếnmấtcủanhiềutụclệ,tínngưỡngcổxưa,cóthểvốnrấtđadạng

trongđờisốngcộngđồngViệt-Mườngởvùngnúicũngnhưvùngxi(hai

thànhtốViệtvàMườnglúcnàychưachiatách).Việccácvịquanlạiđơhộ

Trung-hoađemphongtục"Thiêntriều""dạydânlễnghĩa"chắcđãkèmtheo

nhiềubiệnphápnhằmxóabỏphongtụclâuđờicủanhândânbảnxứ,bịcoi

là"huyềnhoặc","manrợ",khơngthíchhợpvớilýtính,trongmộtxãhộimà

chữ"lễ"vàchữ"pháp"bắtđầucùngđượcápđặt.Vàhậuquảhẳncũngcó

thểdựđốnđược:cảmộthệthốngthầnthoạichứađầyhuyềntíchngun

thủygắnliềnvớivơsốhìnhthứclễhội,mathuật,tơngiáo...đểdiễnxướng

chúng,bịcấmđốn,khinhmiệt,lầnlượtrơirụng,mấtmátvàphatrộndần

đi.ĐólàmộttrongnhữnglýdokhiếnchokhothầnthoạiViệt-namkhơng

phongphú,lạimangtínhchấtrờirạc,giánđoạn,thiếuhệthốngnhưdấuvết

cònlạingàynay.

Nhưngáchđơhộcủangoạitộcdẫusaocũngkhơngtànpháđượchếtngay

mộtlúcmọidấuvếtcủatưduyngunthủy.Sựtànpháchỉdiễnradầndà,

tựnó,vớithờigianđơhộkéodàisuốtmộtnghìnnăm,vàvớinhữngbiện

phápchínhtrịvàqnsựđikèmvớivănhóa,nhưmộtsựxâmthựcngấm

ngầm. Cho đến chặng mốc lịch sử thứ hai đánh dấu bước tồn thắng của

cơngcuộckhơiphụcnềnđộclậpdântộc(kểtừnăm938)thìngườiViệttrên

thựctếđãcómộthốngăncáchqsâuvớicuộcsốngtinhthầnqkhứcủa

chínhhọ;cócònchútliênhệnàochăngchỉlàtừtronghuyềnsửvàdãsử,

tiềmthứcvà vơthức. Vànhữngcuộc cảicách tồndiệnmà cáclực lượng



chínhtrịtiêntiếntronglòngdântộckếtiếpnhauđềxướng,nhằmcủngcố

vững chắc nhà nước độc lập qn chủ, lại theo hướng rập khn mơ hình

Trung-hoa một cách mạnh mẽ hơn trước, càng làm cho kiểu tư duy huyền

thoại của người Việt mất mảnh đất sinh sôi nảy nở, kể cả trong sinh hoạt

phơn-clo(folklore).RồitừngbướcănsâubénrễcủavănhóaĐường,Tống

trong lòng xã hội cũng là từng bước áp đảo và đầy lùi những tàn dư tín

ngưỡng bản địa chắc vẫn còn tồn tại rải rác trên địa bàn cư trú của người

Kinh,lúcbấygiờđãtáchkhỏingườiMường.Baonhiêuđềnmiếubịcoilà

"dâmtừ"đãbịpháhủydướithờiTrần.Phầncònlại,NhogiáokếchânPhật

giáoởcácđờisauđờiTrần,sẽlàmnốtcơngviệcpháhoạicủanó,theomột

phươngthứctinhvihơnmàtacóthểgọilàhìnhthức"cảihóadịđoan",như

tinh thần của Khổng Tử[4]. Được trang bị bởi một hệ tư tưởng coi "tam

cươngngũthường"là"thiênkinhđịanghĩa",cácđệtửcủađạoNhodướicác

triềuLê,Nguyễnlnlncóýthứcđemcáckhnmẫu"trung,hiếu,tiết,

nghĩa"...ápđặtvàomọihìnhthứctínngưỡngdângian,đểlàmchophong

tục"thuầnhậu"hơn.Họđãsaymêviếtlạitiểusửcácvịthầntrongthầntích,

phảký,theohướnglịchsửhóatruyềnthuyếtcổtích(nhânvậtrõrànglàhư

cấu,nhưnglạicốnặnrađủhọtên,qqn,bốmẹ,thờiđiểmvàđịađiểm

sinhravàchếtđiđặcbiệtthaythếhànhtrạngngẫunhiêncủathầnmàhọcoi

làxấuxíthơkệch:thầnănmày,thầngắpphân,thầnsinhthựckhí...thành

cácvịthầncóhoạtđộngphòvuagiúpnước),dođóđãbiếnrấtnhiềuhuyền

thoạikỳlạchưađượcgiảimã,thànhmộtloạtlýlịch"trongsạch","đẹpđẽ"

nhưngcũnghếtsứctẻngắtvànhàmchán.Vàtacócơsởđểgiảđịnhrằng

trongliềnmấytrămnămcầnmẫnlàmcơngviệc"khaihóa"nhưthế,nhànho

đãgópphầntướcbỏmấtsốlớnnhữngtìnhtiếtvàcốttruyệngiàuchấtliệu

nghệthuậtvốnchứađựngtrongkhotruyệnkểdângianViệt-nam[5].Mặt

khác, cũng có một số trí thức địa phương thường thêm thắt, phụ họa vào

nhữngtruyềnthuyết,cổtíchvốnđãđịnhhình(nhưtruyệnThánhGióng,số

134;SựtíchđầmNhất-dạvàbãiTự-nhiên,số28)biếnchúngthànhnhững

mẩuchuyệnpháisinhtừtruyệnchính,nhằmphụcvụchotậptục,tínngưỡng



[6].

Cầnnóithêmrằngnhànhocònđóngvaitròchínhtrongviệcsưutậptruyện

cổ,mộtcơngviệcđượctiếnhànhvàomộtthờikỳrấtmuộntronglịchsử;đã

thếviệcnàylạichỉthơngquamộthìnhthứcvăntựngoạilai,nêncóthểngay

từđầu,chiềuhướngnhànhoNhohóađãchiphốiviệcghichéptruyệncổmột

cách khó cưỡng, làm cho nhiều câu chuyện vốn rất ly kỳ bị đơn giản hóa,

hoặcmỹhóa,hợplýhóa,theokiểusáchvở[7].

Chínhvìtấtcảnhữnglýdonhưtrênmàkhơngriênggìthầnthoại,cảkho

anhhùngcavàtruyệncổtíchthầnkỳcủaViệt-namcòngiữlạiđượccũng

khơnglấygìlàmnhiềuvàkhơngđadạngvềsắctháinhưkhotruyệncủacác

dântộckhác.Hơnnữa,chấthoangđường,qiđản,philýtínhtrongcácdi

sảnnàylnlncónguycơbị"thahóa"theothờigianđểtrởthànhnhững

câu chuyện trơn tru, có hạt nhân duy lý, có mối liên hệ nhân quả, và ngụ

nhữngbàihọc đạolý cóphầnthực dụngcủa cácđờisau. Hìnhảnh những

kiểunhânvậtmangnétđặctrưngcủathờitiềnsửcũngthườngđượcnhào

nặn lại, tước bỏ những gì thơ kệch thái q, để khốc một diện mạo văn

minhhơn,biếtsuyxétphảitrái,biếthànhđộngnóinănghợpvớilýtríhơn,

v.v...Tựu trung, chiều hướng vận động có tính quy luật của truyện cổ tích

Việt-namlànhữngbiếnđổisonghànhtheotỷlệnghịchgiữayếutốthầnkỳ

vàýthứcthựctại:sựtăngtrưởngvềnhậnthứclýtínhcủakhốicộngđồng

cưdânởmộthìnhtháixãhộinàođấythườngkéotheosựsuygiảmcácyếu

tố hoang đường kỳảo trong truyện cổ tích thần kỳ,và do đó giảm thiểu số

lượngcổtíchthầnkỳvàbùđắpvàođấysốlượngcổtíchthếsự.

3.Nhưngnóiđếnnghệthuậttruyệncổtíchcũngkhơngnênqnphongcách

sángtáccủatừngdântộc.PhongcáchdângianViệt-namxưanayhìnhnhư

vẫnliênquanmậtthiếtđếnđặcđiểmtưduycủangườiViệtởchỗítkhixarời

lýtríthếtục.Nếunhưcáchđiệuvàphóngđạiởcấpđộsiêulýtínhlàthủ



pháprấtđượcưachuộngtrongcổtíchthầnkỳcủanhiềudântộcthìđốivới

cổ tích Việt-nam, những thủ pháp này lại có phần xa lạ, ngay những loại

hìnhngụngơn,khơihài,tiếulâmcũngkhơngmấykhidùng.Nhữngcáchnói

có tính chất tượng trưng, chẳng hạn "uống cạn nước sơng", "ăn hết một

phòng bánh ngọt", hay "con ngựa chạy một ngày 7 vòng quanh quả đất"

hoặc "ném miếng thịt vào bếp, miếng thịt biến thành cái kéo", v.v...thật

khơngdễdànglọttaicácthếhệthínhgiảtruyệncổtíchViệt-namxưacũng

nhưnay.Nóithếkhơngphảilàtruyệncủachúngtakhơngbiếtđếnnóingoa

hoặc phóng đại, nhưng liều lượng của sự phóng đại bao giờ cũng có giới

hạn.

Ngaycảkhichịuảnhhưởngcáchnóicủanướcngồi,truyệncổtíchdântộc

cũngphảihốncảilạisaochohợplý-đólàtínhchừngmựcvề"độ"trongtư

duynghệthuậtViệt-nam.ChẳnghạnnhưởKhảodịtruyệnsố64đãsosánh:

chịu ảnh hưởng của một số anh hùng ca truyện cổ của người Tây-ngun

(Ba-na(Bahnar)vàJa-rai(Djarai)),vềtìnhtiếtnhânvậtanhhùng(Ghi-ơng)

némcáikhiên(mộc)lêntrờirồinhảytheongồilên,đểnóđưamìnhlêncửa

nhà trời đánh nhau với địch thủ, một dị bản của truyện Chàng Lía (số

64)cũngcótìnhtiếttươngtựlàLía"thườngcóthóiquenphóngmâmthau

lêntrời"rồinhảytheongồilên,nhưngtínhchừngmựcvề"độ"ởđâykhơng

chophépnhânvậtvượtrakhỏikhơnggiannghệthuậtcủamình:ChàngLía

chỉdùngmâmđể..."đithămcácsơntrại"củachàng.Cũngvậy,ởtruyệnSọ

dừa của người Cham-pa, nhân vật anh hùng một mình, khơng tay khơng

chân mà chăn một lúc ba mươi vạn con trâu cho nhà vua, trong khi đó,

nhữngdịbảncủatruyệnSọdừacủangườiKinhthì,hoặcchỉchănnămchục

contrâuchomộtnhàgiàu[8],hoặcchănmộtđàndêchophúơng[9],v.v...

Khơng chỉ sự ràng buộc trong tâm lý thực tiễn đã ảnh hưởng đến tưởng

tượngnghệthuậtcủacổtích,màtriếtlýnhânsinhcủangườiViệtcũngtác

động mạnh mẽ đến sự sáng tạo này. Chẳng phải khơng có lý khi cho rằng



trongtâmthứcngườiViệtcổtruyềnvốnđãítchứađựngcảmquantơngiáo.

Sựápđặtcủavănhóa,tưtưởngTrung-hoatrongkhoảng10thếkỷ,nhưtrên

đãnói,lạilàmchothóiquentưduycủacộngđồngdântộcnghiêngvềcách

nhậnthứccụthểhóa,nhưviệcphâncắtmộthiệntượngphứctạpthànhcác

phần tử, các con số đơn giản[10], chứ khơng nghiêng về cách nhìn nhận

những mối liên hệ trừu tượng và siêu hình (tư duy Ấn-độ). Bấy nhiêu đặc

điểmtừnộidungđếnhìnhthứccủatưduy,hợplại,trướcsausẽhìnhthành

nêntâm lý sáng tạonghệ thuật dân tộc, góp một phần quan trọng chi phối

conđườngvậnhànhcủatruyệncổtíchViệt-nam,trongđósựthanhlọccác

yếutốsiêunhiênđãdiễnrathườngxunvàgầnnhưvơthứcđểđồthịphát

triểncủacổtíchngàycàngđigầntớitrụcbiểuhiệnnhântính.

Đểchoýkiếnvừanêukhơngrơivàovõđốn,chúngtahaycũngnhauđitìm

dấu vết "ngun sinh" của một vài hình tượng. Trong những truyền thuyết

baoquanhnhânvậtLêThánhTơngcótruyềnthuyếtvềbànhũmẫucủanhà

vuacócặpvúrấtdài,phải"bặnquavai"mỗikhiđilạicửđộng[11]. Hay

truyền thuyết về Bà Triệu "vú dài ba thước vắt lưng" mà ít ai khơng nhớ

nhậptâmtừtuổicònthơấu.Nhữnghìnhtượngnàynóigìvớichúngta?

Phải chăng đó là dấu vết chưa bị tước bỏ của một ngun mẫu nghệ thuật

nàođấytừxaxưamàsựtìnhcờđãmaymắnđểsótlại?Hayphảichăngđấy

làmộtyếutốhìnhthứcđãđượcsựkiểmsốtcủanhântínhchấpnhận,trong

qtrìnhthanhlọcgaygắtđốivớitruyệncổtíchthầnkỳ?Cónghĩalàtính

chấtqidịtrongtruyệncổthầnkỳViệt-namsẽđượctiếpnhậntheohướng

giữlạinhữngmơ-típnàochỉcógiátrịkhuếchđạitầmthướcnhânvậtlàchủ

yếu,vàloạitrừnhữngmơ-típnàobópméovàcáchđiệuqmứchìnhthù

nhânvật,gâykhủngkhiếpchothínhgiả?Cóthểlànhưvậy.Dẫusao,vấnđề

cầnnóiởđâylàvềmặtphươngphápluận,chúngtakhơngthểsuyngun

qxađểđưaranhữnggiảđịnhkhơngthậtchắcchắnvềkhảnăngtưduy

củangườiViệtcổ.Tráilại,mọinhậnxét,đánhgiáchỉcóýnghĩa,khitrởlại



Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

PHẦN THỨ BA NHẬN ĐỊNH TỔNG QUÁT

Tải bản đầy đủ ngay(0 tr)

×