Tải bản đầy đủ - 0 (trang)
Phần thứ nhất - I. BẢN CHẤT TRUYỆN CỔ TÍCH

Phần thứ nhất - I. BẢN CHẤT TRUYỆN CỔ TÍCH

Tải bản đầy đủ - 0trang

vănhọcdângiantừtrướctớinay.Tuynhiên,chođếnlúcnày,cơngviệcđó

vẫnchưahồnthành,vàchưacómộtkiếngiảinàokhảdĩgọilàthỏađáng.



NghiêmToảnvàThanhLãngcũngnhưmộtsốngườiđãkhơngdựatrênmột

tiêu chuẩn xác đáng nào trong khi chia truyện cổ thành những loại truyện

nhưtruyệnmêtínhoangđường,truyệnmaquỷ,truyệnthầntiên,truyệnái

tình, truyện ln lý, truyện tòa án, truyện nói về người, truyện nói về vật,

v.v...[1]Bởi vì trong những loại truyện ln lý ngụ ngơn, truyện phúng thế

hàiđàmđâuphảikhơngcónhữngtruyệncótínhchấtmêtínhoangđường.

Vàngượclại,trongnhữngloạitruyệnmaquỷ,truyệnthầntiên,cũngchẳng

phảilàhiếmnhữngđềtàicótínhchấtáitình,lnlý?



CáchchiacủaNguyễnVănNgọctrongbài"Màođầu"quyểnTruyệncổtích

nước Nam cũng chưa đem lại cho ta một sự phân biệt dứt khốt[2]. Ơng

quantâmnhiềuđếntínhthốngnhấtvềmặthìnhthứccủanhữngloạitruyện

cổkhácnhau.Chẳnghạnnhữngtruyệncókếtthúcbằngnhữngcâuphương

ngơnlýngữđượcơngliệtvàomộtloại,nhữngtruyệncóxenlẫncâucahài

hátlạiđượcchiathànhmộtloạikhác.Nhưngqthiênvềhìnhthức,thậm

chí khơng quan niệm được tính chất linh động của truyện cổ về mặt hình

thức,tácgiảrốtcuộcđãkhơngvượtkhỏichủnghĩahìnhthứcđơnthuần.



Cóngườikhơngphânloạinhưngcóýsưutậpriêngmộtsốtruyện,chođây

lànhữngtruyệncủatrẻem(đồngthoại)đểmặcnhiênphânbiệtvớitruyện

củangườilớn.Nếucóthểchođâylàmộttiêuchuẩnthìcáitiêuchuẩnphân



loại theo đối tượng thưởng thức ấy kể ra cũng khơng có gì là phân minh,

nhất là đối với truyện cổ Việt-nam! Vì khác với các dân tộc phương Tây,

người Việt-nam trước đây sáng tác truyện cổ dường như khơng có ý định

dànhmộtloạinàoriêngchotrẻemcả.



Có lẽ do chỗ khó khăn trong việc phân loại nên đã có người dựa vào tính

chấtảotưởngkháphổbiếntrongcáctruyệncổmàchiađạikháilàmhailoại

lớn: một loại trong đó ảo tưởng chiếm ưu thế, như các truyện động vật,

truyệnmaqi,truyệnthầntiên,v.v...vàmộtloạitruyệntươngđốiítnhântố

ảotưởnghơnnhưcáctruyệnvềsinhhoạt,truyệncười,truyệntriếtlý,v.v...



TrongsáchVănnghệbìnhdânViệt-nam[3],TrươngTửucũngtheolốinày.

Ơngchiatồnbộtruyệntruyềnmiệngthànhhailoại:thầnkỳvàthếsự.Mỗi

loạilạiđượcchiathànhnhiềuhạng.Vídụ,loạithầnkỳcóbốnhạng:truyện

thầntiên,truyệnanhhùng,truyệnmaquỷvàtruyệnnóivềconngười.Loại

thế sự thì có các hạng: truyện tiếu lâm, truyện khơi hài, truyện ngụ ngơn,

truyệnnóivềnhântìnhthếthái,v.v...



Cáchsắpxếpnàycósựkháiqtcaohơnhẳnnhữngngườiđitrước,song

khi đi vào các hạng mục nhỏ cũng vẫn còn dấu vết hình thức. Một truyện

triếtlý,ngụngơnhaykhơihàikhơngnhấtđịnhphảiítnhântốảotưởnghơn

mộttruyệnanhhùng,truyệnđộngvật.Ngượclạicũngkhơngphảicứtruyện

độngvật,truyệnanhhùngnàocũngđềuphảicósựcanthiệpcủayếutốthần

tiên.Đểđạttớimộtkếtluậnđịnhsẵn,tácgiảcủatruyệnkhơngtừmộtbiện



phápnào:cóthầnkỳhaykhơngthầnkỳđềudùngđượccả.



Nhưvậy,cũngkhơngthểlấytínhchấtảotưởnglàmtiêuchuẩncơbảntrong

việc phân loại truyện cổ. Phân loại như thế, dễ dẫn chúng ta đến một tình

trạngkhóxử:càngsắpxếpchilithìnhữngđặcđiểmriêngvềloạihình,về

kếtcấunghệthuật,vàcảnhữngmốiliênhệtrongnộidungtưtưởng...của

từngloạitruyệncàngdễbịlẫnlộn.



Thếthìphảichăngkhơngthểphânloạitruyệncổtíchmộtcáchrànhmạch

được.Chắcchắnkhơngphải.Nhưngđểcómộtýniệmxácđáng,trướckhi

phânloạicầntìmhiểuthấuđáonhữngđặctrưngcơbảnnhấtcủatừngloại

truyệntruyềnmiệng.Đólàphươngphápcầnthiếttrongkhinghiêncứuvăn

họcdângian.





2. TRUYỆN CỔ TÍCH KHÁC VỚI

NHỮNGLOẠICHUYỆNNÀO?



Trướctiên,chúngtahãykiểmđiểmlạidanhtừ"truyệncổtích"hay"truyện

đờixưa"nhiềukhivẫnthườngđượcdùngmộtcáchqrộngrãi.Ngườita

dùngdanhtừđóđểchỉbấtcứloạitruyệnnàocóthểgắnlênđầuhaitiếng



"ngày xưa...". Bây giờ đây chúng ta nên trả lại cái tên truyện cổ tích cho

mơn loại của nó. Còn cái tên dùng để chỉ chung cho tất cả các loại truyện

truyền miệng, chúng ta tạm gọi nó là truyện khi chưa tìm được tiếng nào

thíchhợphơn.Kháiniệm"truyệnđờixưa"thậtravẫnkhơngđượcbaoqt,

vì ngồi những truyện đời xưa đúng nghĩa ra, khơng phải khơng có những

truyệnmớiđượcsángtáchơmquahơmkia,nhữngtruyện"đờinay"màvẫn

cứlàtruyệnnhưthường.



Xácđịnhnhưthếrồi,chúngtasẽgạtramấyloạitruyệnsauđâymàphạmvi

bộsáchnàykhơngnóitới:



Mộtlàngụngơn.Ngụngơnlàmộtloạitruyệnđơngiản,cómụcđíchrõrệt

là kết cấu câu chuyện phải nói lên một ý nghĩa gì. Cũng có khi nó được

ngườitadùngđểsoloạinhưcadao,tụcngữ:lấycáigầnnóicáixa,lấycái

dễnóicáikhó,lấycáicụthểnóicáitrừutượng.Truyệnngụngơnthườngrất

ngắn,bằngvănvầnhayvănxi,cómộtkếtluậnđịnhsẵn,đólàmộtbàihọc

lnlýhaymộtquanniệmvềtriếtlý.Nếutrongcổtích,dunglượngphong

phúcủanhữngcâuchuyệnkểkhơngbắtbuộcphảibỏquanhiềuchitiết,mà

nhiềukhingượclại,thìđốivớingụngơn,doucầulàmsángrõcáiýnghĩa

đãchuẩnbịsẵntrongtruyện,lạicầnphảitướcbỏbớtnhữngchitiếtrườmrà.

Nói ngoa, nói phóng đại là phương pháp thuyết phục của ngụ ngơn. Tuy

nhiên,ẩnsaunhữnghìnhthứcthuyếtphụccóvẻvơlý,nộidungýnghĩacủa

truyệnngụngơnthườnglạihợptìnhhợplý.Nhiềutruyệncổtíchcũngcóý

nghĩangụngơnnhưngcáchxâydựngcâuchuyệnthìtheomộtthểtàikhác

hẳn.Truyệnngụngơncóphầngiốngvớitruyệntiếulâmvềnghệthuật,vềý

nghĩavàcảvềcườicợtnữa,nhưnglạikháctiếulâmởchỗnókhơngchuyển



thànhcáicườiphũphàng,hơnnữakhơngdâmtục.



Hailàkhơihàihayhoạtkê.Loạinàyđặcbiệtởtínhchấtgâycười.Ngày

xưa, những truyện khơi hài được sáng tác có kết thúc trọn vẹn, nghĩa là

nhiềutruyệncũngcóbốcụcchặtchẽ,trướcsauănkhớpnhau,cónhiềuchi

tiết,nhiềusựkiệnrườmràkhơngkhácgìthểtàicổtích.

Chỉcókhácvớicổtíchlàmỗitìnhtiếtcủatruyệnđềucóýgâycườihoặc

mỉamaibằngcườicợt.Nhưngvềsaunàythểtruyệnkhơihàithườngngắn

gọn,cókhikhơngđầukhơngđi.



Ba là tiếu lâm. Theo đúng nghĩa của nó thì cũng là loại truyện gây cười.

Nhưngnếucáicườiởkhơihàiđãcótínhchấtchâmbiếmđảkíchthìcáicười

ở tiếu lâm, châm biếm đả kích còn có phần trắng trợn hơn. Ở khơi hài thì

ngườitathườngkiêngdènhữngđiềudâmtục,nhưngvớitiếulâm,điềuđó

khơng thành vấn đề nữa. Khác với nghệ thuật của cổ tích, truyện tiếu lâm

cũngnhưtruyệnngụngơnthườngkếtthúcgiữachừng.Nghĩalàcâuchuyện

baogiờcũngdừnglạikhimụcđíchcủanóđãđạtcũngnhưhìnhtượngcủa

truyệnbaogiờcũngbóhẹptrongkhnkhổvàmụcđíchquyđịnh.



Điềucầnđểýlàtrongkhotàngtruyệncổtíchcủabấtcứdântộcnàocũng

đềucómộtsốtruyệnchứađựngtínhchấtvuitươicườicợtcókhiphalẫncả

tụcnữa,nhưngvẫnkhơngcótácdụnggâycườinhưtruyệnkhơihàivàtiếu

lâm.Nhữngtruyệnđóvẫnlàtruyệncổtíchvìtrướcsauchúngvẫnđầyđủ



nhữngđặctrưngcủatruyệncổtích.



Bốnlàloạitruyệntạmgọilàtruyệnthờisự.Loạinàykhácvớitruyệncổ

tích và các loại truyện khác ở chỗ, tác giả của nó khơng dùng đến tưởng

tượnghoặcchỉdùngrấtít.Nólàtruyệncóthật,xảyraởtrongmộtnướchay

mộtđịaphươngnhấtđịnh.Dướihìnhthứcmộtcâuchuyệnkểngắngọn,nó

bộc lộ rõ rệt một thái độ. Thường thì bao giờ câu chuyện cũng được chủ

quan tác giả hướng tới một kết luận nào đấy. Đó chính là truyện đời chứ

khơngphảimơphỏng,nhạilạitruyệnđời.Sởdĩkhơnggọilàtruyệnđờihay

truyệnthếsựmàgọilàtruyệnthờisựvìloạitruyệnnàyvốnxuấthiệnnóng

hổi và trung thực ngay sau khi sự việc xảy ra, nhanh như một tin báo. Nó

cũnglàlịchsửmàlạilàlịchsửítbịphóngđạihóahaythầnthánhhóa.Nó

khácngụngơnởchỗ:ngụngơnthìchâmbiếmmộtcáchkínđáo,nhẹnhàng

cònnókhiđảkíchthìđảkíchtáotợn,nóithẳngnóithậttêntuổiđốitượng

màkhơngsợvạmiệngchútnào.



Truyệnthờisựthườngcóhaihìnhthức:cótruyệnkểbằngvănxi,khơng

cóhìnhthứcthànhvăncốđịnh.Vídụnhữngtruyệncóđềtàivềkhángchiến,

ràolàng,đidâncơng,thiđua...gầnđâyhaylànhữngtruyệnnhư:TánCao

mổruột,BảoĐạibịTâybắnqchân[4]ngàytrước.Cótruyệnđặtbằngvăn

vầnmàtathườnggọilàtruyệnvè,nhưvèSaiđạokểchuyệnbọnkhâmsai

núp sau lưng giặc Pháp làm hại đồng bào, hay như vè Cô Thông Tằm, vè

Congáichửahoang,v.v...Nênnhớlàkhơngphảibấtcứtruyệnvènàocũng

đềulàtruyệnthờisự.Cótruyệnlàngụngơn(vèConcua),có truyện là cổ

tích(vèChàngLía).





Đólàbốnloạitruyệncóhìnhthứcvàmụcđíchrõràng,dễphânbiệt.

Ngồi bốn loại này, còn có thể nói đến một số loại truyện khác trong kho

tàngtruyệncủachúngta.Nhưngthờigianvàqtrìnhtruyềnmiệngđãlàm

chocácđặctrưngcủachúngtrởnêngầngũinhauhơn,ranhgiớihầunhưbị

xóanhòa,nênrấtdễlẫnlộn.

Tuynhiênnếuđisâuvàotừngtruyện,tavẫncóthểpháthiệnrathầnthoại

vàtiênthoại,phậtthoại.Nhữngloạinàytuygiốngnhauvềhìnhthứcnhưng

lạikhácbiệtvềnộidung.



Về thần thoại chúng tơi đã có dịp xác định đặc trưng trong quyển Lược

khảovềthầnthoạiViệt-nam[5].Còntiênthoại,phậtthoạihaynóichunglà

truyệntơngiáolànhữngloạitruyệnrấtdễnhìnnhậndùcủabấtcứdântộc

nào, vì chúng mang theo dấu ấn rõ nét của một thứ tơn giáo nhất định.

Chúngthườngxuấthiệntừmiệngtănglữvớimụcđíchtuntruyềndẫngiải

về chủ nghĩa yếm thế. Chủ đề của truyện thường thường là việc nhân quả

báoứng,thốtlycuộcsốngtrầntục,v.v...[6].

Gạttấtcảcácloạitruyệntrênra,chúngtasẽchỉcònlạinhữngloạitruyện

vớicáitênquengọilàtruyềnthuyết,cổtích.

Vậytruyềnthuyết,cổtíchlàgì?Ranhgiớigiữatruyềnthuyết,cổtíchnhư

thếnào?





3.RANHGIỚIGIỮATRUYỀNTHUYẾT

VÀCỔTÍCH

Truyềnthuyết,cổtíchđềulànhữngtruyệntựsựnằmtrongloạihìnhtựsự

dângian,doquầnchúngtưởngtượngnên,cốttruyệntươngđốidài,kếtthúc

trọnvẹn,cáctìnhtiếtđượcthuậttheotrìnhtựthờigian,vàtrongkhơnggian

batầngcủangườithờicổ:cõingười,cõitrời(baogồmcảcõitiên),cõiđất

(âmphủvàthủyphủ).Nộidungcủachúng,hoặchoangđường,huyềndiệu

hoặckhơng,thườngthườngđềcậpđếnnhữngmốiquanhệgiữaconngười

trongxãhộicógiaicấpnhiềuhơnlàgiữaconngườivớitựnhiên.Mụcđích

làgâyhứngthúthẩmmỹchongườinghe,ngườiđọc,đồngthờicũngđểgiáo

dụchọ,nhưngkhơngcốtgâycười,cũngkhơngngụýnhưcácthểloạitựsự

dângiankhác.

Truyềnthuyếtvàcổtíchtuygiốngnhautrênđạithể,nhưngthậtravẫnlàhai

kháiniệmcầnphânbiệt.

Danh từ "truyền thuyết" có một hàm nghĩa cũng khá rộng rãi. Nó thường

được dùng để chỉ những câu chuyện cũ, những sự kiện lịch sử còn được

quần chúng truyền lại nhưng khơng bảo đảm về mặt chính xác (có thể do

truyền miệng mà sai lạc, đồng thời cũng có thể do tưởng tượng của dân

chúngphụhọathêudệtmàcàngsailạchơn).Vìthế,trongquanniệmcủa

nhândântatrướctớinay,mấychữtruyềnthuyếtcókhảnăngbaotrùmlấy

nhiềuloạitruyện.Cũngdophạmviqrộngrãicủakháiniệmđómàđơilúc

ngườitacònlẫnlộnnóvớicảtruyệncổtíchvàtruyệnthờisựnữa.

Cho nên, nếu chỉ giới hạn việc định nghĩa truyền thuyết là những truyện



trongđólịchsửbịbiếntướngbởióctưởngtượngvàlãngmạncủanhândân,

nóicáchkhácnhữngtruyệndotưởngtượngcấuthànhnhưngcógắnliềnvới

một ý nghĩa lịch sử như quan niệm của một số nhà nghiên cứu nước

ngồi[7], thì e khơng thích hợp với thực tiễn văn học dân tộc. Tình trạng

nhập nhằng thường thấy giữa truyền thuyết và cổ tích như trên đã nói, đòi

hỏichúngtaphảicómộtđịnhnghĩarạchròi,dứtkhốthơn.

Giảđịnhrằngtruyềnthuyếtlàsựthậtđượchoangđườnghóacòncổtíchthì

hồntồndotưởngtượngtạonên,nhưngaimàkhơngnhậnthấycónhững

truyềnthuyếtnhưSựtíchconmuỗi,SựtíchhồBa-bể,làhồntồnbịađặt,

v.v...Ngượclại,cũngkhơnghiếmgìnhữngtruyệncổtíchvốnlúcđầudựa

vàomộtsựthậtkháchquannàođórồiđượctácgiảnânglênthànhmộttác

phẩmnghệthuậthồnchỉnh.Lạigiảđịnhrằngtruyềnthuyếtcódínhdấpđến

lịchsử,còncổtíchthìkhơngphảinhưvậy,nhưngtrênthựctế,nàohiếmgì

nhữngtruyệncổtíchcóquanhệítnhiềuđếnlịchsử,nhưcáctruyệnChàng

Lía,BùiCầmHổchẳnghạn?

Theochúngtơi,điềucầnchúýtrướchếtlàphầnnhiềucáctruyềnthuyếtđều

chưađượcxâydựngthànhtruyện.Chúngchỉmớilàtừngmẩutruyện.Vídụ

truyềnthuyếtvềLýCơngUẩnchỉgồmcóhaitìnhtiết:mẹvuakhơngchồng

màchửa,sauchovualàmconnisưLýKhánhVăn;lúcởvớisư,vuađã

đềvàolưngtượngPhậtmấychữ"đàyđiviễnchâu",đếnnỗihòathượngtrụ

trìchùanàynằmmộngthấyPhậttừgiãmìnhđiđàytheolệnhcủathiêntử.

Có nhiều truyền thuyết chưa có kết cấu trọn vẹn, chưa nhuần nhuyễn tính

nghệthuật.VídụtruyềnthuyếtơngĐùngbàĐàlàchuyệnhaianhemruột

lấynhaubịxửtử,chếtthànhthần.

Chonên,trên từng bước tiến triển của loại hình, nếu truyền thuyết - hiểu

theonghĩarộng-đạtđếnchỗhồnchỉnhthìtùytheonộidung,nócóthểtrở



thànhcổtíchhaythầnthoại.Bởixétvềmặtnghệthuật,vềnộidungýnghĩa

thìtuyệtkhơngcógìkhácgiữamộttruyềnthuyếtvớimộtcổtíchhaymột

thầnthoại.

Văn học truyền miệng Việt-nam khơng có loại anh hùng ca như văn học

truyềnmiệngcủađồngbàothiểusố,nhưngcómộtsốtruyềnthuyếtphầnnào

cómangphongcáchanhhùngca.Theotìmhiểucủachúngtơithìcóthểngờ

rằng,ngàyxưachúngtacũngcóanhhùngcavớihìnhthứcvănvần.Nhưng

có lẽ trải qua bao nhiêu biến thiên lịch sử, đặc biệt là những biến thiên về

ngơnngữvăntự,loạianhhùngcađómấtdầnđi,chỉcònlạiđâyđónhững

cốttruyệnkểbằngvănximàtagọilàtruyềnthuyết.TruyệnThánhGióng,

truyệnKhổngLồđúcchng,truyệnBố Cái đại vương, chẳng hạn, có thể

nguyên xưa đều là những anh hùng ca. Nhưng đã từ lâu, sự lãng qn, sự

chuyểnhóacủalịchsửlàmchonhữngthiênanhhùngcađóchịunhữngsố

phậnkhơngchútgiốngnhau.TruyệnThánhGióngtrởthànhmộtthầnthoại

haymộtthầntích;truyệnKhổngLồtrởthànhmộtcổtích,còntruyệnBốCái

đạivươngchẳnghạnthìđượccácnhàchépsửgạnbớtnhữngyếutốhoang

đườngmàtrởthànhmộtsựtíchlịchsử.Cùngmộthiệntượng"thahóa"kiểu

nhưthế,ngàynay,chúngtacòncóthểlọcđượctrongthầntíchcủacáclàng

một số truyền thuyết có dấu vết của phong cách anh hùng ca như Sự tích

thầnlàngVõng-la[8],SựtíchThánhChèm,v.v...

Bởivậy,chúngtơichorằng,nếutruyềnthuyếtcóthểđứngđượcthànhmột

thể loại riêng biệt thì phải gồm những truyện xưa chuyên nói về anh hùng

lựcsĩtrongthờikhuyếtsửvàthờiBắcthuộcđãđượckỳvĩhóa,thầnthánh

hóa. Nhưng số lượng hiện nay biết được cũng khơng nhiều. Những truyện

anhhùnglựcsĩsángtáctrongthờiphongkiếntựchủđươngnhiênkhơngthể

liệtvàoloạitruyềnthuyếtnàyvìnóichung,trongquanniệmnghệthuậtvề

conngườicủachúng,đãcósựkhácbiệtvềchất.Conngườiởđâykhơngcòn

cóphongtháichấtphácvơtưvàkhảngkháinhưcácnhânvậtanhhùngthời



xưa.NhânvậtLêPhụngHiểulàmộtlựcsĩcósứckhỏetuyệttrần,nhưngcái

ướcmuốncủaLêPhụngHiểuthìchungquykhơngngồiướcmuốnphụcvụ

vuachúaphongkiếnđểcầudanhlợi.Vẻđẹpcủaơngđãđượcmộthệquy

chiếuthẩmmỹkháctrướcquyđịnh.

Tuyphânbiệttruyềnthuyếtvớicổtíchnhưtrên,nhưngởđây,khisưutập

chúngtơivẫnxếpchungtruyềnthuyếtvớicổtíchvàcoinhưlànhữngtruyện

cổtích.Bởivìkhơngnhữngsốlượngcủachúngítỏi,màvềnộidung,những

truyềnthuyếtnàycũngđượmítnhiềuphongvịcủacổtích,nếunhưkhơng

đượmphongvịcủathầnthoại.





4. ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI CỦA CỔ

TÍCH

Nhưvậy,đặctrưngcủacổtíchbiểuhiệnởnhữngchỗnào?Thựccũngkhó

màvạchmộtcáchthậtdứtkhốtranhgiớicủathểloạinày;vìnhưtađãbiết,

tất cả mọi loại hình tự sự dân gian đều được sáng tạo nên bằng cảm quan

nghệthuậtcủaquầnchúng,nênđềumangnhữngkếtcấukháthốngnhất,có

những mơ-típ tương đối ổn định. Thêm vào đó, chúng lại được sáng tác,

chỉnh lý và truyền tụng bằng miệng nên cũng ảnh hưởng qua lại với nhau

mộtcáchmậtthiết.Tuynhiên,tìmhiểuchosâu,vẫncóthểphânbiệtđược

loạihìnhnàyvớiloạihìnhkháctrênnhữngnétcănbản.Theochúngtơi,có

bađặcđiểmđángchúýhơncảđểnhìnnhậnloạihìnhcổtích:

Một là, của câu chuyện. Khơng khí truyền kỳ hoang đường của một số

truyệncổtích,xétchocùngcũngxuấtpháttừtínhchấtcổ.Giáthửngàynay



Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Phần thứ nhất - I. BẢN CHẤT TRUYỆN CỔ TÍCH

Tải bản đầy đủ ngay(0 tr)

×