Tải bản đầy đủ - 0 (trang)
3 Hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý và miêu tả:

3 Hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý và miêu tả:

Tải bản đầy đủ - 0trang

3.3.1 Các cách quan sát:

Để viết được bài văn miêu tả nói chung và bài văn tả cây cối nói riêng

được hay, sinh động, hấp dẫn, gần gũi thì việc quan sát là quan trọng nhất. Nếu

không bài văn chỉ mang tính liệt kê, kể lể, thiếu chính xác.

Trước hết cần cho học sinh hiểu quan sát là gì.

- Quan sát là sử dụng các giác quan để nhận biết sự vật, cho ta cảm giác

về màu sắc (xanh, đỏ, vàng, tím,..), hình dạng cao thấp, trạng thái, mùi vị... Ta

phải cảm nhận sự vật bằng tất cả các giác quan khác, khi ta nhắm mắt lại ta vẫn

cảm nhận được những gì, khơng lạm dụng thị giác. Dạy học sinh quan sát là

dạy cách mở rộng các giác quan để tìm ra đặc điểm của sự vật, cảnh vật, cây

cối,... Với học sinh đại trà, tôi chỉ yêu cầu các em quan sát một số bộ phận nổi

bật của cây, còn với học sinh có năng khiếu tơi u cầu các em bước đầu cần

sáng tạo trong quan sát, quan sát tinh tế. Tức phải biết đặt đối tượng trong

không gian, thời gian nào đó. Học sinh thấy những điểm mà người khác nhìn

vào chỉ thấy bình thường còn mình nhìn vào thấy nó thú vị. Để phát huy tính

sáng tạo, độc lập trong quan sát của các em, tơi đã hướng dẫn các em:

*Quan sát theo trình tự thời gian

Quan sát theo trình tự thời gian là quan sát cây từ khi bé đến lúc trưởng

thành, từ mùa này sang mùa khác hoặc quan sát từ sáng đến tối,…Trong

khoảng thời gian ấy, cây có sự thay đổi rõ nét ở một hay một số bộ phận về độ

lớn, màu sắc, đặc điểm, trạng thái do tác động của thời gian, thời tiết. Cây phát

triển theo từng thời kì, lại cũng biến đổi theo mùa, theo mưa, nắng; có khi biến

đổi theo ngày, giờ. ( Ví dụ: Bài Bãi ngô của Nguyên Hồng trang 30; bài Cây

gạo trang 32 của Vũ Tú Nam – TV4 tập 2)

Hay : Ví dụ: Mùa hè cây phượng rực rỡ màu đỏ của hoa, mùa thu cây bàng

thay lá, còn cây đào, cây mai lại khai hoa vào mỗi độ Tết đến xuân về …nắng

nhiều làm cho cây khơ cằn, héo lá, còn khi mưa cây như hớn hở reo vui.

Tầm vóc, hình dáng, sức lớn và vẻ đẹp của cây gắn liền với từng giai

đoạn phát triển, với mỗi mùa trong năm, với thời tiết mỗi ngày và ở mỗi loại

cây có một đặc điểm riêng. Khi miêu tả các em phải làm tốt lên được điều ấy.

17



Kiểu quan sát này còn gọi là quan sát theo từng thời kì phát triển của cây.

Ví dụ: Hướng dẫn quan sát cây phượng theo trình tự thời gian:

- Mùa đơng cây phượng thế nào?(cây gầy guộc, tưởng như đã chết, cành

khẳng khiu, trụi lá, đứng trơ trọi…)

- Sang xuân cây ra sao? ( Từ những cành cây khẳng khiu, gầy guộc ấy mầm

non thi nhau nhú lên, cây đâm chồi, nảy lộc, rồi phượng ra lá...Cây như trẻ lại

tràn đầy sức sống)

- Khi mùa hè đến?



(bắt đầu ra hoa, rồi hoa nở từng chùm,....)



+ Lúc bắt đầu ra hoa, thời điểm hoa nở rộ, thời kì hoa nhạt màu.

- Quả phượng như thế nào?

Để miêu tả theo trình tự thời gian học sinh đã có sự quan sát, bằng vốn

sống của học sinh các em tự tổng hợp lại dưới sự hướng dẫn của cô giáo. Tôi

cũng hỗ trợ thêm cho các em bằng hệ thống câu hỏi, tranh ảnh, những đoạn

video, clip về sự phát triển của cây theo thời gian.

*Quan sát theo trình tự khơng gian

Quan sát theo trình tự khơng gian là quan sát cây từ xa đến gần hoặc từ

gần đến xa. Quan sát từ dưới lên trên hoặc từ trên x́ng dưới, từ ngồi vào

trong hoặc từ trong ra ngồi. Kiểu quan sát này còn gọi là quan sát theo từng bộ

phận của cây. ( Ví dụ: Bài Cây mai tứ quý của Nguyễn Vũ Tiềm – trang 23 –

TV 4 Tập 2). Cây thường có các bộ phận: rễ, gốc, thân, cành lá, hoa, quả. Khi

quan sát cần chú ý là hình dáng, màu sắc, hương vị của mỗi lồi cây đề tìm ra

những cái khác nhau. Cái đẹp của cây hoa là ở những bông hoa, cành hoa còn

cái đẹp ở cây ăn quả là ở những chùm quả sai trĩu trịt, chín mọng,…Cây liễu

đẹp ở dáng mềm mại của thân cây và thướt tha của cành lá, còn dáng đẹp của

cây tùng tháp lại là ở cái dáng thẳng đứng sừng sững,…Có loại rễ ăn sâu vào

lòng đất, có loại rễ bò lan trên mặt đất, lại có loài rễ rủ từ trên cao xuống như

cây si,…Phải làm toát lên những nét riêng biệt ở từng loại cây.

Khi quan sát em cũng cần chọn được một vị trí thích hợp và khơng nhất

thiết là một vị trí cớ định. Có thể từ xa đến gần, có khi từ trên nhìn x́ng dưới

hay từ dưới ngước lên

18



Ví dụ: Tôi hướng dẫn học sinh cách quan sát cây bàng ở sân trường:

- Em thấy nhìn từ xa, hình dáng cây thế nào?

- Khi đến gần các bộ phận: gốc, rễ, thân, cành, tán, lá, hoa, quả ra sao?

- Nên dừng lại ở bộ phận nào để quan sát kĩ hơn? Vì sao? (ở đây tơi định

hướng cho học sinh vì cây bàng là loại cây cho bóng mát, vì vậy trọng tâm

miêu tả phải là vòm lá, tán lá. Người tả phải quan sát kĩ các chi tiết về lá cây:

hình dáng, màu sắc, cách mọc trên cành, sự phát triển,…) Cây bàng thường

được trồng ở sân trường học, nên cần tìm hiểu mới quan hệ, những kỉ niệm tuổi

cắp sách tới trường,…

* Quan sát theo trình tự tâm lí

Quan sát theo trình tự tâm lí là kiểu quan sát thấy nét gì nổi bật thu hút

bản thân, gây cảm xúc mạnh thì quan sát trước, còn các bộ phận khác được

quan sát sau.

Ưu điểm của kiểu quan sát theo trình tự tâm lí là hay gây xúc cảm mạnh cho

người quan sát tại thời điểm quan sát nên người viết dễ dàng bộc lộ cảm xúc

của mình. Tuy nhiên học sinh làm theo cách này khó vì thường hay bị mắc lỗi

là diễn đạt lộn xộn

Ví dụ: Gợi ý tìm hiểu cây Sầu riêng của nhà văn Mai Văn Tạo, quan sát theo

trình tự tâm lí:

- Bài văn gồm mấy đoạn?

- Nội dung chính của mỗi đoạn là gì? (Đoạn 1 tả hương vị đặc biệt của trái sầu

riêng, đoạn 2 tả đặc điểm của hoa sầu riêng và đoạn 3 tả bao quát về thân cây,

cành cây và lá sầu riêng).

- Đối chiếu cách quan sát này của tác giả với dàn bài văn miêu tả cây cới đã học

em thấy chúng có gì giớng và khác nhau? (Giống nhau là đều tả các bộ phận

nổi bật của cây, khác nhau: Cây sầu riêng tác giả đã quan sát bộ phận quả

trước).

Tôi giới thiệu: Cách quan sát của nhà văn về cây sầu riêng là cách quan sát theo

trình tự tâm lí.

Tuy nhiên quan sát theo cách nào thì cũng cần quan sát kĩ ở bộ phận

19



được coi là chủ yếu của cây.

- Tơi còn hướng dẫn học sinh quan sát đối tượng cần miêu tả phới hợp

giữa cách quan sát theo trình tự thời gian và trình tự khơng gian. Ví dụ: Khi

miêu tả cây bàng, tả các bộ phận của cây thì quan sát và tả theo trình tự khơng

gian, riêng lá bàng tơi định hướng cho các em quan sát để tả theo trình tự thời

gian: xn hạ, thu, đơng để bài văn sinh động.

3.3.2. Phối hợp các giác quan để quan sát:

Thường thì học sinh dùng mắt để quan sát các sự vật. Các nhận xét thu

được thường là nhận xét và cảm xúc gắn liền với thị giác bởi vậy bài văn

thường đơn điệu. Tôi hướng dẫn học sinh tập sử dụng thêm các giác quan khác

để quan sát cây cối Các em hãy dùng mắt mà quan sát vóc dáng, kích thước,

màu sắc. Tay xoa, da chạm lên thân cây, trên mặt lá, tai nghe tiếng gió, tiếng

chim, tiếng lá thì thầm, mũi xác định hương thơm của hoa và miệng để rõ vị

ngọt của quả…

Ta có thể chọn một thời điểm nhất định hay một khoảng thời gian nào đó

để miêu tả như từ lúc đến bên cây, chạy chơi dưới gốc cây đến khi ra về hoặc

lúc chăm sóc, vun gốc, tưới nước, bắt sâu cho cây,..: tai nghe, mũi ngửi, tay sờ,

lưỡi nếm ( tả quả), da cảm nhận và cả cảm xúc của bản thân.

Ví dụ: Khi hướng dẫn học sinh quan sát cây cho bóng mát ( cây bàng) ở sân

trường tôi cho học sinh ra thực tế sân để học sinh quan sát. Đồng thời tơi nêu

các câu hỏi gợi ý:

- Nhìn từ xa em thấy cây thế nào? (dáng cây thẳng, có 3 tán lá, cây cao

ngang tầng 2 của ngôi nhà, trông giống như một cái ơ khổng lồ)

- Đến gần, nhìn và sờ tay vào thân cây em thấy gì? (vỏ cây màu nâu mốc,

sờ vào thấy sần sùi, ram ráp, sù sì như da cóc).

- Nhìn bộ rễ, em thấy thế nào? (có nhiều rễ cây to nhỏ nổi lên mặt đất)

- Nhìn lên những tán lá em thấy gì? (tán lá tròn, rất to, có nhiều tầng, có

mấy chú chim đang chuyền cành…)

- Lắng tai nghe, em thấy gì? (tiếng lá xào xạc, tiếng chim hót líu lo…)



20



Sau khi học sinh quan sát xong tôi cho học sinh ghi lại những điều mình

quan sát bằng ngơn ngữ của các em. Lưu ý học sinh cần ghi lại những đặc điểm

cơ bản của cây vừa quan sát.

Khi dạy học sinh quan sát cây cới trong tiết học, tơi còn tổ chức cho học

sinh chơi nhiều trò chơi để rèn kĩ năng quan sát của học sinh.

Ví dụ trò chơi: Nhắm mắt đốn vật. Các em tham gia trò chơi bịt kín

mắt. Cơ giáo phát cho các em một sớ loại hoa, quả. Các em lựa chọn và đoán

tên các loại hoa quả đó bằng cách cảm nhận bằng nhiều giác quan rồi tả lại.

+ Giai đoạn 1( 5 giây): Các em chỉ được sờ và đốn tên.( Thấy hình

dáng to, nhỏ, vỏ nhẵn nhụi hay sần sùi, bóng, mềm hay cứng,…)

Nếu khơng đốn được tên chuyển sang giai đoạn 2: Đưa lên mũi ngửi

rồi đoán tên. ( ngửi thấy mùi thơm như thế nào? Có quả không có mùi thơm)

Qua 2 giai đoạn mà khơng đốn được tên chuyển sang giai đoạn nếm.

( VD Cam thấy vị chua, vỏ sần, có múi, có các tép, bổ ra nếm mới thấy được

hương thơm của nó Hay quả hồng cũng vậy chỉ khi ta đặt miếng hồng vào đầu

lưỡi ta mới cảm nhận được hương của nó đặc biệt như thế nào)

Qua các dạng bài tập này đã rèn cho học sinh kĩ năng quan sát rất tỉ mỉ

và tinh tế, chỉ ra được nét riêng biệt của từng loại cây, loài cây.

3.4 Hướng dẫn học sinh Lập dàn ý:

Sau khi học sinh đã quan sát về đối tượng cần miêu tả thì các em cần

chọn lọc chi tiết để tả. Chọn lọc chi tiết chính là bước dựa vào kết quả quan sát,

học sinh lược bỏ các bộ phận được coi là không chủ yếu, giữ lại các bộ phận

được coi là chủ yếu của cây miêu tả. Muốn xác định được đâu là những bộ

phận nổi bật của cây cần được giữ lại thì các em phải xem lại đề bài về tên cây

miêu tả, các chi tiết cần miêu tả và trọng tâm miêu tả.

Ví dụ: Khi hướng dẫn các em lập dàn bài tả cây ăn quả, vì là đề bài yêu cầu tả

cây ăn quả nên phần giới thiệu và bao quát cần giữ lại các chi tiết: Tên cây ăn

quả, chiều cao của cây, hình dáng chung của cây; tả kĩ về màu sắc, kích thước,

mùi vị của quả, tác dụng của quả.

21



Ḿn viết tớt, tìm được chi tiết rồi thì cần sắp xếp các chi tiết đó vào bài

sao cho phù hợp với đối tượng, với khơng gian và thời gian tả. Lựa chọn trình

tự nào là tuỳ thuộc vào người vết, về thời gian quan sát, về điểm nhìn để làm

sao cho cây nổi bật hơn, đẹp hơn, gần gũi thân thiết hơn.

+ Để học sinh quen dần với việc sắp xếp các ý, tôi thường nêu ra các câu hỏi:

- Em dự định tả cây gì? Trồng ở đâu?

- Tả cây theo trình tự nào?

- Cây đó có những bộ phận nào, đặc điểm nổi bật của từng bộ phận?

- Mỗi bộ phận cần tả những chi tiết nào?

- Bộ phận nào của cây cần tả kĩ?

+ Trả lời được câu hỏi đó là học sinh nắm được nội dung chính để làm

bài văn.

Sau khi học sinh đã biết cách lập dàn ý tơi còn cho học sinh so sánh dàn

ý của ba loài cây khác nhau để học sinh nắm được sự giớng nhau và khác nhau

giữa các lồi cây và biết miêu tả để làm nổi bật đặc điểm cơ bản của từng loại

cây.



Cây bóng mát

Cây ăn quả

Cây hoa

1-MB: Giới thiệu cây sắp 1-MB: Giới thiệu cây sắp 1-MB: Giới thiệu cây sắp

tả



tả



tả



2-TB:



2-TB:



2-TB:



+ Tả bao quát: tầm cao,



+ Tả bao quát: tầm cao,



+ Tả bao quát: tầm cao,



dáng cây…



dáng cây…



dáng cây…



+ Tả chi tiết các bộ phận



+ Tả chi tiết các bộ phận + Tả chi tiết các bộ phận



+ Tả sự phát triển của lá, + Tả sự hình thành phát + Tả sự phát triển của

tán lá, đặc điểm của lá,



triển của quả khi còn



hoa, đặc biệt tả màu sắc,



tán lá



non đến khi chín, đặc



hương thơm của của hoa



+ Ích lợi, sự gắn bó



biệt tả màu sắc, hương vị + Ích lợi, sự gắn bó

22



Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

3 Hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý và miêu tả:

Tải bản đầy đủ ngay(0 tr)

×