Tải bản đầy đủ
d. Quan điểm yếu tố chung (Common Factors)

d. Quan điểm yếu tố chung (Common Factors)

Tải bản đầy đủ

Tóm lại, nhà trị liệu linh hoạt và có kinh nghiệm hành nghề là người thường biết cách
tổng hợp hay chiết trung các phương pháp và kỹ thuật trị liệu sẵn có sao cho phù hợp với
những tính chất riêng biệt của một ca bệnh chứ không nhất thiết phải tuân theo lề lối trị
liệu nhất định của một trường phái tâm lý nào. Nói một cách bóng bẩy hơn, tính chất đặc
thù của mối quan hệ trị liệu giữa thân chủ và nhà trị liệu trong mỗi ca bệnh sẽ là mảnh đất
làm nảy sinh các phương pháp và kỹ thuật trị liệu thích hợp.
2. Ca trị liệu điển hình
Nam, 16 tuổi, cùng mẹ là bà Vân vào gặp nhà trị liệu trong phiên hẹn đầu tiên. Cuộc
hẹn này là do yêu cầu của Tòa án thiếu nhi tại quận hạt, buộc Nam phải có ít nhất là 6
tháng tiếp thu tham vấn với một nhà tâm lý trị liệu để khỏi phải bị đưa vào trại giam
trong 3 năm vì tội gây thương tích cho đồng bạn. Trong giấy tờ của Tòa có ấn định Nam
phải tuân thủ đúng đắn mọi hướng dẫn của nhà trị liệu, và hằng tháng nhà trị liệu phải
viết giấy ghi nhận các thành quả tham vấn về trường hợp của Nam. Thời hạn tiếp nhận
tham vấn có thể triển hạn hay không là tuỳ theo sự học hỏi và tiến bộ của Nam.
Nam bước vào phòng với vẻ mặt phờ phạt như từng bị thiếu ngủ, tư thái có vẻ bất
cần, thách đố, và dửng dưng ngồi phịch xuống ghế không đợi chờ một lời chào hỏi. Bà
Vân thì khác hẳn, với thái độ e dè và lo lắng, bà mở lời chào hỏi lễ phép nhà trị liệu. Một
số ghi nhận qua lời tường thuật của bà Vân như sau:
Bà Vân: Con tôi nó lỡ dại đi đánh bạn với mấy đứa con trai bụi đời, rồi gây gổ
đả thương nhau. Tôi phải khổ sở chạy lui chạy tới với sự kêu đòi của trường học và
các cơ quan an ninh. Con tôi học hành cũng tốt chứ có như mấy đứa học sinh ngỗ
nghịch trong lớp đâu. Bác sĩ thương tình thì cháu nó khỏi phải đến gặp hằng tuần
như giấy yêu cầu của Tòa. Nhà tôi thì đi làm ăn xa ít khi có nhà, tôi thì luôn phải bận
rộn việc nhà và còn lo cho đứa em của nó năm nay mới có 8 tuổi.
NTL: Tôi hiêu và nghi nhận những điều bà nói, nhưng du s2ao tôi cũng phải
làm việc đúng đắn và tới nơi tới chốn với trách nhiệm của mình. Trước tiên tôi cần
biết rõ những việc gì đã xảy ra cho cháu Nam lâu nay. Tôi cũng cần biết cháu Nam
hiện đang học ở trường nào đê tôi tiện liên hệ hỏi thăm một số tin tức. Lâu nay có
giấy tờ gì của trường học gởi về cho bà không?
Bà Vân: (Lấy từ trong xách tay ra vài tờ giấy) Dạ cũng không có gì nhiều
ngoài mấy tờ giấy ghi nhận điêm học cuối ky.

372

Nhà trị liệu đọc lướt qua và thấy điểm các môn học của Nam rất thấp, trong đó có
những lời phê tóm tắc như: cần cố gắng nhiều, thiếu chú ý, thường chọc phá bạn học
trong lớp, không hoàn thành bài tập, v, v,…
NTL: Các phiếu điêm này chỉ có những lời phê tóm tắt của các cô thầy, nhưng
tôi cũng hiêu được phần nào sức học của cháu. Bà cứ yên tâm, tôi sẽ liên lạc thẳng
với trường đê biết thêm thông tin. (Nam ngước nhìn nhà trị liệu với đôi mắt hiện rõ sự
sững sờ và hậm hực). Nhân đây tôi muốn hỏi thêm một số câu hỏi chắc bà vui lòng
trả lời chứ?
Bà Vân: Dạ không sao ạ.
Những lời khai báo của bà Vân đã giúp nhà trị liệu có được những tin tức căn bản về
tiểu sử của Nam và gia đình, nhất là hình dung được bức tranh sơ khởi về nhân cách và
quá trình sinh hoạt của Nam.
Sau khi cho phép Nam ra phòng đợi ngồi chơi và khuyến khích bà Vân trả lời thành
thật những câu hỏi, nhà trị liệu được biết Nam là đứa con trai hiếm hoi và được cả cha mẹ
lẫn ông bà nội ngoại rất cưng chiều. Bà Vân kể rằng đã có hai đứa con bị sẩy thai trước
khi có được Nam. Nhưng Nam sinh ra cũng bị thiếu tháng và lúc còn thơ dại thường đau
ốm hoài nên cả gia đình rất cưng quí và chiều chuộng. Bà tiết lộ Nam lớn lên với tánh
tình càng ngày càng có phần nóng nảy, ương ngạnh, và hay hờn lẫy, đòi điều gì là phải có
ngay chứ không đợi chờ được. Tuy nhiên, ông bà luôn vui vẻ thỏa mãn vì kinh tế gia đình
không có vấn đề, vả lại ông bà chỉ nuôi có mình Nam và một cháu gái nhỏ nên không có
gì khó khăn. Nhà trường thường gởi giấy thông báo những hành vi quậy phá và lười
biếng học hành của Nam, nhưng ông bà cũng không biết làm gì ngoài vài lời khuyên cho
qua chuyện. Bà Vân bắt đầu thú nhận là mỗi khi gặp mặt các cô thầy bà vẫn thường tìm
lý lẽ bênh vực, bảo vệ con mình để đỡ mất mặt và tự trấn an lương tâm chứ chẳng biết
làm gì hơn.
Trong số những điều bà Vân nói về con trai mình, nhà trị liệu đặc biệt chú ý đến
những chi tiết tóm tắt về cá tánh của Nam. Nó là đứa con khó nuôi. Từ nhỏ đã có cá tánh
nông nỗi, bồng bột và bất chấp, lại luôn được củng cố bởi sự nuông chiều của gia đình.
Đặc biệt kể từ tuổi dậy thì tánh tình của Nam trở nên bất thường và khó chịu hơn, lúc thì
bồng bột hưng phấn, lúc hung hăng nóng nảy, và lúc lại buồn rầu ủ rủ. Có những lúc
Nam bỏ nhà đi suốt ngày, nhưng cũng có lúc nằm ngủ vùi trong phòng không kể đến
những buổi cơm và ngày giờ đi học. Theo bà Vân, tánh tình nóng nảy bất thường của
Nam khiến cháu thường dính líu vào những trận ẩu đả với đồng bạn về sau này.
373

Trước khi chấm dứt câu chuyện, nhà trị liệu làm cái hẹn cho Nam đến gặp vào cuối
tuần và khuyên bà Vân cứ bình tĩnh ở nhà, hãy để cho Nam đến một mình, và cần việc gì
thì nhà trị liệu sẽ liên lạc với bà bằng điện thoại sau.
Nam đến phòng làm việc trước 30 phút và cứ nôn nóng đòi hỏi thư ký cho gặp ngay
nhà trị liệu. Dù không có gì bận rộn nhưng nhà trị liệu vẫn cứ đợi đến đúng giờ mới gọi
Nam vào. Đây là bước đầu tiên nhà trị liệu muốn tập cho Nam biết kiên nhẫn chờ đợi và
biết tôn trọng giờ giấc của người khác. Nam bước vào phòng với vẻ mặt bất mãn và bực
tức.
NTL: Sao? Mấy hôm nay cháu có khỏe không? Ngày nào cũng đi học chứ? Có
chuyện gì xảy ra trong tuần qua không? Ba mẹ ở nhà có khỏe không? (Cố ý hỏi dồn
dập để giả vờ như không quan tâm đến vẻ mặt giận dữ của Nam)
Nam: (Vừa lắc đầu vừa trả lời nhát gừng) Bình thường. Không có gì cả.
NTL: Tôi đã liên lạc trường học và các nơi liên hệ đê hiêu thêm về những vấn
đề của cháu. Kê ra thì hầu như ở các nơi ai cũng đều là những người tốt, đều muốn
giúp đỡ giải quyết ổn thỏa vấn đề cho cháu. Nhưng du sao sự việc vẫn rất khó xong
nếu không có những nỗ lực thay đổi của chính bản thân cháu bắt đầu từ bây giờ.
Nam: (Giữ im lặng và cúi gầm mặt)…
NTL: (Cố ý cho thân chủ thấy bổn phận và trách nhiệm ngay từ bước đầu)
Cháu biết tự mình phải làm những việc gì không? (Im lặng giây lát) Tuổi của cháu là
tuổi đi học đê sau này có tương lai. Mà đi học là phải tuân theo điều luật, nội qui của
trường và hoàn thành bài vở. Một khi cháu đê thì giờ tập trung vào việc học thì sẽ
không có thì giờ đê dính líu vào những vấn đề rắc rối khác. Cháu thấy nói vậy có
đúng không?
Nam: (Vẫn giữ im lặng và cúi gầm mặt)…
Cuộc gặp hôm nay còn tiếp diễn khá lâu dù Nam không chịu trả lời gì cả. Chủ đích
hôm nay của nhà trị liệu nói thẳng một số vấn đề sắp tới cần phải giải quyết và đồng thời
động viên sự hợp tác của Nam. Trước khi hết giờ, nhà trị liệu làm cái hẹn khác và nhắc
nhở Nam đến đúng giờ vào tuần sau.

374

Căn cứ vào những thông tin từ các nơi gởi đến và những gì trực tiếp đã biết được về
thân chủ, nhà trị liệu tạm thời làm một bản đánh giá và chẩn đoán trường hợp của Nam
dựa theo DSM- 5 như sau:
Trục I: -Rối loạn ứng xử (Conduct disorder) -Rối loạn khí sắc lưỡng cực (Bipolar
Disorders) (Tạm thời).
Trục II: -Cá tánh dạng rối loạn chống đối xã hội (Antisocial Personality) (Chẩn đoán
hoãn lại).
Trục III: -Ăn ngủ thất thường. Cảm thấy cơ thể uể oải, mỏi mệt.
Trục IV: -Sống trong sự nuông chiều quá độ của gia đình. Hành vi trác táng, thù địch,
gây thương tích người khác. Học vấn kém, lười biếng.
Kết luận: Vấn đề của Nam nghiêng nặng về các triệu chứng rối loạn ứng xử và cá
tánh chống đối xã hội hơn là những triệu chứng rối loạn khí sắc. Nhưng vì mức độ của
hành vi và tuổi tác của thân chủ chưa hội đủ điều kiện nên chẩn đoán ở trục II vẫn chưa
chính thức. Các triệu chứng rối loạn khí sắc được đánh giá không ở mức độ trầm trọng và
cũng chỉ có tính cách tạm thời và chưa đến mức cần sự hỗ trợ của dược lý trị liệu.
Tâm lý trị liệu sẽ nhấn mạnh vào các phương pháp và kỹ thuật sửa đổi tâm tánh, bao
gồm sửa đổi cảm xúc, nhận thức và hành vi của Nam, đồng thời thuyết phục cha mẹ Nam
thay đổi thái độ nuông chiều và bảo vệ tiêu cực và bệnh hoạn như đã làm xưa nay đối với
Nam. Đây là một ca trị liệu đầy sự thách thức và đòi hỏi một tiến trình trị liệu lâu dài vì
vấn đề rắc rối là làm sao thay đổi được một đứa trẻ có những hành vi rối loạn ứng xử và
một số nét đã trở thành cố hữu trong cá tánh chứ không phải chỉ là làm giảm thiểu những
triệu chứng rối loạn hiện tại của Nam.
Từ quan điểm đó nhà trị liệu thấy rằng sẽ sai lầm nếu theo cách làm việc thường lệ là
trước tiên phải thiết lập một liên minh trị liệu với đầy đủ sự tin tưởng, bình đẳng, cảm
thông, và tôn trọng giữa hai đối tượng. Như vậy, trong ca trị liệu này nhà trị liệu sẽ bỏ
qua cách làm đó, nhưng dự trù sẽ tuỳ từng lúc đóng nhiều vai trò khác nhau trong cung
cách của một ông quan tòa, một nhà điều tra, một ông giáo, một người dìu dắt, hướng dẫn
viên… và đòi hỏi Nam và gia đình phải hợp tác, tuân theo mọi đề nghị và chỉ dẫn. Theo
đó, nhà trị liệu sẽ không nhất thiết phải đi theo nguyên tắc hay mẫu mực đã có của liệu
pháp tâm lý nào, mà sẽ rút ra từ trong các cách tiếp cận khác nhau những yếu tố nào có

375

thể thích hợp và mang lại hiệu quả cho ca trị liệu. Nói khác, cách trị liệu này là một hình
thức chiết trung/tổng hợp.
Để thực hành những gì đã suy nghĩ, bước đầu tiên là nhà trị liệu nhất định từ chối
không gặp Nam trong lần hẹn thứ 3 này vì Nam đã đến trễ hơn giờ hẹn 30 phút.
NTL: Hôm nay tôi không có thì giờ với cháu vì cháu đã đến quá trễ. Vì những
vấn đề giao thông và đường sá, tôi thường chỉ chấp nhận cho khách của tôi đến trễ
trong khoảng 10 phút trở lại thôi. Tôi cho cháu cái hẹn tuần sau cũng vào ngày giờ
này và nhất định cháu phải đến đúng giờ, nếu không tôi cũng sẽ tiếp tục không làm
việc với cháu. Tôi sẽ gọi báo cho cha mẹ cháu biết sự việc và ghi vào hồ sơ việc này.
Nhà trị liệu gọi điện thoại nói lại công chuyện cho bà Vân biết, nhắc cho bà phải
khuyên nhủ Nam tuân thủ giờ giấc và nói thẳng với bà rằng sẽ không có lời phê nào tốt
cho Nam được gởi đến toà nếu không có những diễn tiến tích cực sắp đến của Nam và gia
đình.
Trong lần hẹn thứ 4 Nam đến đúng giờ nên lần này nhà trị liệu ra tận phòng đợi và
đưa Nam vào phòng làm việc. Để kiểm tra tính cứng đầu và chống đối cố hữu của Nam,
qua vài câu hỏi về sức khỏe và gia đình, nhà trị liệu thẳng thắng hỏi:
NTL: Nếu bây giờ tôi chỉ cho cháu cách hít thở đê luôn giữ được sự thoải mái
và bình tĩnh thì cháu có làm theo không?
Nam: (Chần chừ một giây và nói) Có lẽ.
NTL: Nếu nói vậy thì không được. Cháu phải có thái độ dứt khoát đồng ý mới
được, vì chữ “có lẽ” của cháu không nói lên rõ ràng thái độ hợp tác hoặc chống đối
với những công việc mà tôi đang cố giúp cho cháu.
Nam: (Vẫn giữ im lặng nhưng thái độ bắt đầu lúng túng)
NTL: (Chỉ trích thẳng thắn để giáo dục) Tôi thấy cháu luôn có cử chỉ uê oải,
mỏi mệt, và yếu đuối không ra dáng dấp của một thiếu niên khỏe mạnh và yêu đời.
Cháu cần biết rằng tinh thần và thê chất luôn đi đôi với nhau, khi cơ thê yếu đuối và
thiếu sinh động thì tinh thần cũng ủ rũ, buồn chán, lo âu và thiếu cảm giác tự tin về
mình. Một người thiếu tự tin là người hay có những mặc cảm tự ti và như thế, đê tự
trấn an mình họ thường có phản ứng ngược đời là luôn tỏ ra giận dữ, hờn lẫy, đổ lỗi
376

và trút lên đầu người khác những yếu kém, lỗi lầm do chính mình gây ra. Tôi nghĩ
cháu chưa hiêu rõ những gì tôi vừa nói lắm, nhưng tôi tin sau này cháu sẽ hiêu. Tôi
đoán là cháu thường không ăn ngủ đều đặn và thiếu sự vận động cơ thê có phải
không? (Lấy trong hộc bàn ra một mẫu giấy) Tôi muốn cháu về nhà ngồi bình tĩnh ghi
lại chi tiết theo thứ tự các mục câu hỏi đã in sẵn trên mẫu giấy này. Cháu cố gắng trả
lời trung thực các câu hỏi nhé. Cháu có hứa sẽ làm đúng như vậy không?
Nam cầm tờ giấy đọc qua và không có phản ứng gì. Nhà trị liệu làm cái hẹn kế tiếp
cho Nam và sau đó gọi điện thoại nói cho bà Vân những gì đã xảy ra trong phiên hẹn vừa
rồi, đồng thời yêu cầu bà cùng đến với Nam trong lần hẹn tới.
Tuần này Nam và mẹ đến đúng hẹn. Nam xuất hiện với thái độ không có vẻ lạnh lùng
và hậm hực như các lần trước. Sau khi mời hai mẹ con ngồi, nhà trị liệu nói:
NTL: Tôi đã kiêm tra nhiều vấn đề của cháu và nhận ra một số việc quan
trọng cần phải làm, nhưng đòi hỏi trước tiên là phải có sự hợp tác chặt chẽ của cháu
Nam và cả gia đình. Tôi sẽ không có một lời phê tốt đẹp nào về Nam đê gởi đến tòa
nếu mọi tình trạng cứ giậm chân tại chỗ. Nhưng nếu công việc sắp đến của chúng ta
trôi chảy thuận lợi thì không những toà sẽ nhanh chóng xếp lại trường hợp này mà
tương lai Nam sẽ là một thiếu niên tốt, có nhiều triên vọng cho tương lai.
Bà Vân: Dạ! Mọi việc cũng chỉ nhờ bác sĩ. (Quay qua Nam) Con nghe chưa?
Nhớ cố gắng làm theo lời bác sĩ con nhé.
NTL: Cháu Nam! Cháu đã điền xong các câu hỏi trong mẫu giấy tôi giao từ
tuần trước chưa? (Nam gật đầu và đưa ra mẫu giấy. Nhà trị liệu đọc lướt qua và nói)
Tôi muốn làm việc riêng với cháu một lúc. Vậy bà làm ơn ra chờ ngoài phòng đợi
nhé. Tôi sẽ gọi bà vào khi nào xong việc.
Nội dung của các câu hỏi trong mẫu giấy yêu cầu thân chủ trả lời những cảm nhận
hiện tại của bản thân về các vấn đề tổng quát liên quan đến sức khỏe, cảm xúc, nhận thức,
hành vi, và các mối quan hệ hằng ngày (Mẫu giấy bao gồm những câu hỏi theo lối tiếp
cận tổng hợp/chiết trung BASIC. ID của Lazarus). Dù Nam chỉ trả lời sơ sài một số câu
hỏi, nhưng hành động này chứng tỏ đã có nhượng bộ đối với yêu cầu của nhà trị liệu, và
như thế có nghĩa là Nam có ý muốn để nhà trị liệu “chăm sóc” đến những vấn đề của
mình.

377

NTL: Mặc dầu cháu không trả lời đầy đủ các chi tiết, nhưng tôi cũng thấy rõ
trong đó có những việc cần thực hiện đê sức khỏe thê chất và tinh thần của cháu
được tốt hơn. Những câu trả lời cho thấy cháu có tập quán ăn ngủ không đúng, cơ thê
quá thiếu vận động, thường bị mỏi mệt và cảm thấy yếu đuối. Lác nữa tôi sẽ có vài đề
nghị với mẹ cháu sau. Nhưng ngay bây giờ tôi muốn cháu cung tôi thực hành bài học
hít thở như trước đây tôi có đề nghị. Cháu có sẵn sàng làm theo không? (Nam im
lặng gật đầu) Vậy cháu nhắm mắt lại và hít vào thở ra chậm rãi và đều đặn. Hít vào
bằng mũi và thở ra bằng bụng. (Nam nhắm mắt làm theo hướng dẫn) Nhớ là trong
khi nhắm mắt và hít thở đều đặn và chậm rãi thì cháu hãy đếm thật chậm tuần tự từ
10 xuống 1 và ngược lại. Cứ tiếp tục đếm nhiều lần như thế trong khoảng 10 phút.
(Nhà trị liệu quan sát động tác hít thở của Nam trong 10 phút) Bây giờ cháu thấy thế
nào, có cảm thấy thoải mái hơn không?
Nam: Vâng ạ!
Bài thực tập này xem như là bước đầu thành công về phương diện nhà trị liệu có thể
sai khiến được đứa trẻ hư hỏng và cứng đầu làm theo ý mình. Đây cũng là dấu hiệu tốt
khởi đầu cho những công việc khác sẽ tiếp tục đối với Nam. Căn cứ trên sự trả lời của
thân chủ là có cảm thấy khá thoải mái sau những phút chốc thực hành hít thở, nhà trị liệu
khuyên Nam về nhà hãy tiếp tục làm như vậy vài lần trong một ngày, nhất là những khi
cảm thấy mỏi mệt, căng thẳng. Sau khi bà Vân được mời trở lại phòng, nhà trị liệu nói:
NTL: Cháu Nam có thừa nhận với tôi là sức khỏe dạo này của cháu kém cỏi,
tôi đã chỉ cho cháu một ky thuật hít thở rất thông dụng cho sức khỏe và tôi cũng đã
yêu cầu cháu phải thay đổi cách ăn ngủ không lành mạnh lâu nay của cháu. Tôi thấy
cháu rất phấn khởi với các hướng dẫn của tôi. Vậy tôi muốn bà theo sát và hỗ trợ
cháu việc này, nhưng việc trước tiên cần làm là bà hãy đưa cháu đi làm một trắc
nghiệm y khoa tổng quát đê đảm bảo cháu không có việc gì về sức khỏe thê chất. Và
tôi hẹn tuần sau bà và cháu đến lại nhé.
Một tuần sau hai mẹ con trở lại. Bà Vân cho biết cuộc khám nghiệm sức khỏe của
Nam không phát hiện điều gì quan trọng và đưa giấy kết quả khám nghiệm cho nhà trị
liệu xem. Cuộc thảo luận trong phiên trị liệu này hầu hết mang nội dung xoáy quanh về
sức khỏe của Nam. Trước mặt cả hai mẹ con, nhà trị liệu đã chỉ trích thẳng thừng tính
lười biếng và bất cần của Nam về việc ăn uống và ngủ ngáy (Nam ngồi nghe và không tỏ
thái độ khó chiụ nào như buổi ban đầu), và bàn thảo một chương trình dinh dưỡng lành
mạnh và khuyến khích cả hai mẹ con cùng thực hiện.
378

Đặc biệt, nhà trị liệu khuyên Nam hãy bắt đầu gia nhập một đội ngũ thể dục thể thao
nào đó tại trường học để tạo cho mình tập quán vận động tốt cho cơ thể và bận rộn với
thời giờ, thay vì chuyện trò vô bổ để phải đi đến ẩu đả nhau với bạn học. Trước khi làm
cái hẹn tuần sau cho Nam trở lại, nhà trị liệu yêu cầu cả hai mẹ con hứa sẽ thực hiện đúng
những điều đã thảo luận vừa rồi. (Thái độ của bà Vân có vẻ hân hoan hơn lần trước).
Ngày hôm sau, trong lúc Nam đang ở trường học, nhà trị liệu gọi điện để nói chuyện
với bà Vân về cách nuôi dạy con cái nuông chiều quá đáng của gia đình bà. Nhà trị liệu
chỉ trích những yếu điểm nói chung của mọi người lớn trong nhà về việc cưng chiều Nam
và nói thẳng cho bà biết rằng một phần tánh khí bướng bỉnh và hư hỏng của Nam cũng là
do cách nuôi dạy chiều chuộng và nhượng bộ từ lâu nay của cha mẹ. Nhà trị liệu khuyên
bà hãy cùng chồng thay đổi thái độ bằng cách lập ra một kế hoạch hữu lý hơn trong các
cách cư xử với Nam, trong đó phải có đầy đủ những yếu tố của tình thương và chăm sóc,
khuyến khích và động viên, nhưng đồng thời phải có kỷ luật và hạn chế. Nhà trị liệu đồng
ý với yêu cầu của bà Vân về một cuộc gặp sắp tới của hai ông bà với nhà trị liệu để bàn
bạc thêm về cách thay đổi trong sinh hoạt và cư xử với Nam.
Lần hẹn gặp với Nam trong tuần này là vừa để kiểm tra mức độ tuân thủ của Nam đối
với những gì Nam đã được giao phó phải thực hiện cho bản thân mình trong mấy phiên
trị liệu trước, và điều quan trọng thứ hai là tập cho Nam một thói quen biết quán tưởng,
nói nôm na là biết tự mình tưởng tượng, nghĩ tưởng về một vấn đề nào đó.
NTL: Tôi có lời khen cháu đã nhận biết được những gì là cần thiết đê gìn giữ
sức khỏe và bước đầu tương đối cháu có thực hành một số lời khuyên răn của người
lớn. Cháu hãy cố gắng tiếp tục như thế đê mỗi ngày một tốt hơn. Hôm nay tôi muốn
chỉ cho cháu thêm một bài học đê tạo một tập quán suy nghĩ và phán đoán tốt cho
cháu. Bài học này rất là đơn giản, có nghĩa là trước khi dự định làm một việc gì thì
điều cần thiết là phải có sự suy nghĩ trước khi quyết định hành động, tạm gọi là
“quán tưởng”. Tập quán này sẽ luôn giúp cho cháu có những quyết định và hành
động hợp lý, đúng đắn, giảm thiêu sơ sót, sai lầm và tránh được tính nôn nóng, bộp
chộp. Chẳng hạn, nếu có được tập quán tốt này thì chắc chắn sẽ không có những
hành động đáng tiếc xảy ra trong những cơn tức giận hay buồn bực của cháu. Và tập
quán này cũng giúp cháu có cơ hội hiêu biết những gì mà người khác đang suy nghĩ
hay hành động đê rồi có thê cảm thông với họ. Cháu hiêu rõ những điều tôi vừa nói
chứ?
Nam: (Gật đầu)
379

NTL: Như vậy là cháu đã học được phương pháp hít thở, cách ăn ngủ đê giữ
gìn sức khỏe và thói quen quán tưởng. Sắp tới tôi sẽ còn chỉ dẫn cho cháu nhiều
phương pháp khác đê cháu tự kiêm soát và điều hành các hiện tượng cảm xúc của
mình. Hiện tại nếu cháu tiếp tục thực hành ba việc này đều đặn với sự thành tâm thì
tôi tin là cháu sẽ có nhiều tiến bộ rất sớm. Tôi sẽ kiêm tra thường xuyên và sẽ có lời
phê tốt cho cháu. Còn điều gì cháu cần hỏi thêm không?
Nhà trị liệu làm việc với cha mẹ Nam trong tuần lễ tiếp theo. Cả hai ông bà đều đồng
ý những đề nghị hữu lý về cách thay đổi lối cư xử với con cái trong gia đình. Nhà trị liệu
yêu cầu ông bà cần kiên trì với những thay đổi và luôn chuyện trò khuyến khích Nam cố
gắng làm theo những gì đã học được từ các phiên trị liệu. Cuối cùng nhà trị liệu làm hẹn
cho Nam đến trong tuần tới.
Nam đến đúng giờ hẹn và nét mặt có vẻ tỉnh táo và thân thiện hơn. Sau một loạt câu
hỏi để kiểm tra sinh hoạt và học hành của Nam trong hai tuần qua. Nhận thấy Nam có
chiều hướng tuân thủ tốt, nhà trị liệu dùng buổi gặp này để giúp mở rộng nhận thức và tư
duy của Nam về một số vấn đề trong các cách ứng xử với bên ngoài. Nhà trị liệu vạch ra
những nguy hại trong tính bồng bột, cố chấp và định kiến của Nam, giúp cho Nam hiểu
sự sai trái trong quan niệm “cái tôi của mình là trung tâm”, và khuyên Nam nên có cuộc
sống kiềm chế, tương nhượng chứ không thể muốn gì là phải làm cho được. Trong cuộc
nói chuyện này nhà trị liệu cũng muốn cho Nam hiểu thêm rằng bản chất nói chung của
con người là tốt, thân thiện, cứu giúp, cảm thông và chia sẻ nếu trong các mối quan hệ
với bên ngoài mình là người luôn thể hiện sự thành tâm và đúng đắn.
Những phiên gặp Nam về sau, trên căn bản mỗi tuần một lần, ngoài những vấn đề
trước mắt cần giải quyết, nhà trị liệu sẽ tiếp tục chuyện trò để mở rộng nhận thức của
Nam về con người và xã hội, hướng dẫn thêm một số các kỹ thuật tự kiểm tra và cách
kiềm chế các cảm xúc bồng bột, lo lắng, nóng giận đột ngột, học hỏi và thực hành các kỹ
thuật giải cảm có hệ thống, đồng thời luôn quan tâm chuyện trò, khích lệ và hướng dẫn
công việc học hành của Nam tại trường, nhắc nhở Nam đăng ký vào hội thể dục thể thao
của trường học. Bên cạnh đó, nhà trị liệu vẫn làm hẹn với cha mẹ Nam, ít nhất là mỗi
tháng một lần, để thảo luận những vấn đề liên quan đến công việc chữa trị cho Nam.
Tóm lại, ca trị liệu này đòi hỏi sự áp dụng có tính cách phối hợp và chiết trung của
các liệu pháp cá nhân, gia đình, và nhận thức/hành vi trong suốt tiến trình trị liệu. Nói
cách khác, các kỹ thuật sử dụng trong những buổi trị liệu đều tùy thuộc vào tính thích
hợp và ích lợi cho tình huống đặc biệt của Nam chứ không dựa vào một quan điểm tiếp
cận đặc thù nào.
380

Bảng chú giải thuật ngữ
(Glossary)

(Ngoài những thuật ngữ chuyên môn nằm trong mỗi chương sách đã được định nghĩa và
giải thích rõ, dưới đây là phần biên soạn thêm những từ ngữ và cụm từ chuyên môn trong
ngành tâm lý lâm sàng đê thuận lợi cho việc tham chiếu của học viên)
---------------------------A
Abnormal psychology: Khoa nghiên cứu về các hành vi bất thường, bao gồm các công
trình mô tả, giải thích, tiên đoán, ngăn chặn và các biện pháp trị liệu.
Acetylcholine: Một chất dẫn truyền thần kinh có liên hệ đến bệnh trầm cảm và bệnh mất
trí.
Addiction: Sự nghiện ngập một chất liệu.
Affect: Khí sắc, khí chất (Mood)
Agoraphobia: Cảm giác sợ hãi thường trực và lan tỏa khiến cá nhân thường tránh né các
nơi chốn công cộng đông đúc hay những nơi trống trải xa vắng không có sự cứu giúp.
Akathisia: Triệu chứng run rẩy và không yên ổn tay chân của những cá nhân bị bệnh
Parkinson.
Alcoholism: Tính nghiện rượu.
Alogia: Một triệu chứng làm giảm sút khả năng diễn tả và thiếu hụt ý nghĩa trong lời nói
của một số bệnh nhân tâm thần phân liệt.
Alpha waves: Một loại sóng não bộ được phát hiện khi một người đang ở trong trạng thái
thức tỉnh và thoải mái.
Amnesia: Chứng quên, mất ký ức.
381

Amneocentesis: Phương thức thí nghiệm phần chất lỏng quanh bào thai để phát hiện
nguy cơ bị khuyết tật của thai nhi.
Anaclitic depression: Triệu chứng buồn rầu, rút lui, mất cân và mất ngủ thường xảy ra ở
trẻ con (dưới 6 tuổi) khi bị tách rời ra khỏi người mẹ.
Anatomical brain disorders: Những rối loạn có nguyên nhân từ sự bất thường của tầm
cỡ và hình dạng của một số khu vực trong não bộ.
Anesthesia: Sự giảm sút hay mất hẳn cảm giác đụng chạm hay đau đớn.
Anorexia nervosa: Bệnh chán ăn hoặc cố tình không ăn uống để bị mất cân trầm trọng ở
những cá nhân luôn có cảm tưởng sai lầm về cân lượng của cơ thể.
Anterograde amnesia: Chứng mất khả năng học hỏi và ghi nhớ những điều mới mẻ kể
từ sau khi bị một chấn động tinh thần hay tai nạn thể chất.
Antianxiety drugs (Anxiolytics): Bao gồm các loại thuốc tâm thần làm giảm triệu chứng
lo âu và căng thẳng.
Antibipolar drugs: Bao gồm các loại thuốc chống rối loạn khí sắc lưỡng cực.
Antidepressant drugs: Bao gồm các loại thuốc chống các triệu chứng trầm cảm.
Antipsychotic drugs: Bao gồm các loại thuốc chống các triệu chứng loạn thần (ảo giác,
ảo tưởng, ý tưởng hỗn loạn…)
Aphasia: Chứng khó khăn trong việc nhớ và đọc tên người và đồ vật.
Augmentative communication systems: Các kỹ thuật dùng để tập luyện khả năng nhận
biết và đối thoại cho những trẻ tự kỷ, người chậm phát triển trí tuệ, hay thương tích não
bộ.
Autonomic nervous system (ANS): Một mạng lưới phức tạp bao gồm các giây thần kinh
nối từ trung khu não bộ đến tận các bộ phận của cơ thể.
Aversion therapy: Một kỹ thuật giúp gây ra sự khó chịu hay ghét bỏ những thói tật mà
cá nhân thường đam mê và thích thú trước đây.
382