Tải bản đầy đủ
c. Liệu pháp chiến lược gia đình

c. Liệu pháp chiến lược gia đình

Tải bản đầy đủ

- Hỏi đáp xoay vòng: Nhà trị liệu luôn tạo điều kiện cho mỗi thành viên phát
biểu ý kiến để mọi người đều có dịp hiểu nhau và từ đó có thể tìm ra giải pháp cho
mỗi vấn đề trong gia đình.
2. Tổng kết
Trường phái Hệ thống gia đình quan niệm rằng sự hình thành “cái tôi” của một cá
nhân là kết quả của những tính cách tương tác xảy ra giữa các thành viên trong gia đình
và nếp sống đặc trưng trong bối cảnh của gia đình đó nói chung. Do đó, liệu pháp gia
đình chuộng cách làm việc theo lối tập thể, nghĩa là trực tiếp gặp hết các thành viên ít ra
là trong những phiên trị liệu đầu tiên, để mong muốn phát hiện được những tác động qua
lại trong các cách ứng xử giữa các thành viên trước khi làm việc riêng với người thân chủ
của mình.
Một số nguyên tắc cần lưu ý khi làm việc với gia đình:
- Tính cách kín đáo cần phải tôn trọng đối với những thông tin có tính cá nhân
của mỗi thành viên. Nhà trị liệu phải hiểu rõ và cân nhắc những điều gì cần thiết phải
phổ biến chung cho mọi thành viên, và những điều gì cần giữ kín cho riêng một cá
nhân, hay chỉ cho hai người (tiểu hệ thống), hay những điều gì chỉ dành cho sự hiểu
biết đối với những người trưởng thành trong gia đình. Cũng cần thận trọng, cân nhắc
và hiểu rõ qui ước và luật lệ của xã hội hiện hành về vấn đề này. Chẳng hạn, luật lệ
nhiều nơi thường không cho phép nhà trị liệu giữ kín những thông tin có tính tội phạm
giết người hay có hại cho nền an ninh công cộng. Ví dụ, luật pháp Hoa Kỳ cho phép
nhà trị liệu giữ bí mật về việc cô con gái vị thành niên tiết lộ rằng mình đang có thai
ngoài hôn phối, nhưng phải báo cho cha mẹ của thân chủ biết về việc nghiện ngập nào
đó của cô ta.
- Chuyên gia trị liệu gia đình cần chú ý đến những tính cách đặc thù về văn
hoá và sắc tộc của gia đình. Chẳng hạn, vai trò của ông bà trong các gia đình Đông
phương truyền thống thường là quan trọng đối với con cái và cháu chắt. Văn hóa Tây
phương tôn trọng khả năng độc lập về lý trí và cảm xúc, mà Bowen gọi là “tính tự cá
biệt hoá”, giữa mỗi thành viên trưởng thành trong gia đình.
- Để có sự đánh giá hợp lý hơn về các mối liên hệ của những vấn đề khác nhau
giữa các thành viên, nhà trị liệu nên lập một sơ đồ phả hệ, ít nhất là ba đời, khi làm
việc với gia đình.

359

- Nhà trị liệu cần lưu ý và ghi chú các hiện tượng mà Minuchin gọi là “sự
vướng víu”, “sự thiếu giao ước”, “nhóm tay ba”… để hiểu rõ thực trạng sinh hoạt
trong gia đình của thân chủ, đồng thời cần phải hiểu rõ kiểu cách giao tiếp giữa gia
đình với các mối quan hệ bên ngoài.
- Nhà trị liệu phải xây dựng cho được mối quan hệ trị liệu tốt đẹp và tích cực
với toàn thể gia đình bằng thái độ tôn trọng, thành tâm, lắng nghe, thông cảm và có
những phân tích, giải thích, gợi ý đúng đắn và hợp lý. Luôn chú ý để mỗi thành viên
có cơ hội phát biểu ý kiến và luôn quan tâm đến từng thành viên dù đó là một em nhỏ.
3. Ca trị liệu điển hình
Dưới đây là một trường hợp hư cấu được xây dựng để diễn đạt về một phương cách
trị liệu theo liệu pháp gia đình:
Bà Hoa gọi điện cho biết nhà trường muốn cô con gái của bà gặp nhà trị liệu để được
giúp đỡ về một số vấn đề. Bà nói rằng nhà trường cho biết lâu nay tình trạng học tập của
Hồng, cô con gái 15 tuổi, rất sút kém, thường chọc phá bạn cùng lớp và xem thường mọi
sự can ngăn la rầy của cô thầy. Nhà trị liệu làm cái hẹn đầu tiên và trong dịp này đã ghi
nhận được một số thông tin qua lời kể của bà Hoa như sau:
Trong phiên gặp đầu tiên, bà Hoa đến với cậu con trai út. Bà cho biết gia đình
có 4 người con, cậu trai đầu là Hung 20 tuổi, đến Huệ cô con gái 18 tuổi là chị kế
của Hồng, và cậu con trai út 10 tuổi đang học lớp 4. Chồng bà, ông Mạnh, đang làm
chủ một tiệm ăn. Kinh tế gia đình tạm ổn nhưng hai vợ chồng phải bận rộn với công
việc suốt ngày đêm, không có thì giờ chăm lo con cái.
Bà Hoa nói rằng thật ra du rất vất vả với công việc nhưng lâu nay bà cũng rất
lo nghĩ cho sự học và tương lai của mấy đứa con. Nhân tiện nhà trường gởi giấy lưu
ý về cháu Hồng nên bà cố gắng sắp xếp đê đến gặp nhà trị liệu. Bà Hoa tâm sự rằng
Hung, cậu con trai trưởng đang được chữa trị bệnh trầm cảm, nên du vẫn đến trường
đại học nhưng xem chừng cũng không học hành gì giỏi giang cho lắm. Hung rất ít
nói, suốt ngày chỉ quanh quẩn trong phòng riêng, không tiếp xúc với bất cứ ai. Hai cô
gái, Huệ và Hồng, thì còn đi học ở bậc trung học, nhưng hay đòi hỏi đủ thứ và ăn
diện phung phí. Những ngày cuối tuần là hai cô đi suốt không hề thấy mặt, lúc về nhà
thì chỉ chuyện trò rủ rỉ với nhau, mẹ có hỏi gì thì thường cố né tránh hoặc tỏ ra gắt
gỏng không chịu trả lời. Bà Hoa e rằng hai cô con gái đang giao du nhiều với bọn
con trai lêu lổng ngoài đường. Chồng bà, ông Mạnh là người ham công tiếc việc,
360

nhưng có tạng người hiền lành và ít nói, nên mỗi khi bà phàn nàn chuyện con cái
trong nhà thì ông chỉ thở dài trong im lặng.
Qua câu chuyện gia đình của bà Hoa, nhà trị liệu có những nhận định như sau:
Có phải Hồng, 15 tuổi, là nhân vật chính cần đến tâm lý trị liệu như bà Hoa giới thiệu
ngay từ đầu không? Nhưng trong câu chuyện bà Hoa kể thì không phải chỉ có Hồng là có
vấn đề mà hầu như mọi người trong gia đình đều có những vấn đề để cho bà phải phàn
nàn. Hơn nữa, những điều bà Hoa đã tiết lộ có phải là hoàn toàn đúng không, hay chỉ là
qua ý kiến và cảm xúc riêng của bà ấy thôi? Như vậy, muốn hiểu rõ sự việc, cách tốt nhất
là đề nghị một cuộc gặp đầu tiên với đầy đủ các thành viên trong gia đình trước khi có
những kế hoạch trị liệu kế tiếp. Nhà trị liệu đề nghị với bà Hoa:
NTL: Tôi cám ơn bà đã chịu khó đến đây kê rõ nhiều vấn đề về gia đình. Theo
như lời yêu cầu của bà thì chắc chắn tôi sẽ quan tâm lưu ý đến vấn đề của cháu
Hồng, nhưng đê chúng ta cung nhau thỏa thuận với một số công việc và nhất là đê
cho mọi người trong gia đình hiêu rõ và cảm thông cho những nỗi băn khoăn, lo âu
của bà về tương lai của con cái, tôi đề nghị lần tới chúng ta nên có một cuộc gặp
đông đủ mọi người trong gia đình. Bà nghĩ có thê thực hiện được hay không?
Bà Hoa: À, điều này tôi không chắc lắm. Ông nhà tôi thì ít khi nào chịu đi đâu
còn mấy cháu thì cũng bận rộn việc học.
NTL: Tôi rất tiếc là không thê làm gì hơn đê giúp cho cháu Hồng nếu không
được dịp gặp lần nào. Tôi hy vọng sau cuộc gặp lần đầu với toàn bộ gia đình thì lúc
đó tôi sẽ thuyết phục được cháu Hồng tiếp tục đến gặp tôi trong những lần tới.
Bà Hoa: Vậy thì tôi sẽ cố gắng sắp xếp. Có gì tôi sẽ gọi lấy hẹn với bác sĩ sau.
Hai tuần sau bà Hoa gọi lấy hẹn và hứa sẽ đem cả gia đình đến gặp nếu có được cái
hẹn vào khoảng 10 giờ sáng ngày chủ nhật tới, sau khi gia đình đi lễ nhà thờ về. Dù là
ngày nghỉ việc thường lệ, nhưng để có cơ hội gặp toàn bộ gia đình nên nhà trị liệu cũng
chấp nhận làm hẹn. Và sự việc xảy ra như đã sắp xếp. Đúng 10:30 sáng, gia đình bà Hoa
có mặt tại phòng tư vấn của nhà trị liệu.
NTL: Xin chào tất cả! Tôi thật vui được gặp đông đủ mọi người trong gia
đình. Mọi người hãy tự nhiên chọn lấy chỗ ngồi sao cho thoải mái nhé. Văn phòng tôi

361

chật hẹp nhưng cũng có đủ sáu cái ghế ngồi đấy. Ông bà và các cháu đều khỏe cả
chứ?
Bà Hoa: Dạ, chào bác sĩ! Chúng tôi đều khoe cả ạ.
Qua quan sát, nhà trị liệu thấy thái độ ông Mạnh hơi ngượng ngùng và chậm chạp khi
ngồi vào cái nghế bên cạnh bà vợ và đứa con út. Huệ và Hồng nhanh nhảu ngồi vào hai
cái nghế gần nhau. Hai cô gái đều có vẻ đẹp tự nhiên và trang phục bình thường chứ
không có gì là quá chải chuốc hay lòe loẹt, và Hùng, cậu con cả, có thái độ im lặng và
trầm tĩnh, khí sắc không có dấu hiệu gì là trầm cảm. Tóm lại, các người con không có
những biểu hiện gì đúng như lời kể của bà Hoa trong phiên gặp trước, tuy thế thái độ của
họ có vẻ thiếu sự nồng nhiệt và quan tâm lẫn nhau, ngoại trừ Huệ và Hồng có vẻ gần gũi
nhau, khiến nhà trị liệu liên tưởng đến những cung cách ứng xử đóng cõi, cô lập, thiếu
giao ước thường thấy của những cá nhân được nuôi dưỡng trong các gia đình sinh hoạt
theo kiểu cách độc đoán của cha mẹ.
NTL: Có lẽ ông bà và các cô cậu cũng hiêu rõ lý do hôm nay chúng ta gặp
nhau rồi chứ? (Ngoại trừ bà Hoa, những người khác đều tỏ ra ngớ ngẩn và nhìn
nhau). Hôm nay chúng ta gặp nhau đê cung thảo luận một số vấn đề về sinh hoạt lâu
nay trong gia đình và nhất là về việc học hành của các cháu đê nhà trường khỏi phải
phàn nàn, như họ đã có với trường hợp của cháu Hồng. (Hồng trố mắt nhìn có vẻ
ngạc nhiên).
Bà Hoa: (Vội vàng đáp lại) Vâng ạ! Nói chung vợ chồng chúng tôi làm ăn vất
vả cũng đê trông mong nuôi các cháu ăn học đầy đủ cho đến khi thành tài; vì vậy,
ngày nào thấy các cháu lơ là đèn sách là lo lắm ạ.
NTL: Vâng! Thế nào rồi chúng ta cũng sẽ bàn đến những việc đó, nhưng theo
ý tôi thì đê có cơ sở sau này làm việc về chuyện học hành với các cháu, và nhất là
cháu Hồng như đã nói, hôm nay sẵn có mọi người ở đây chúng ta nên trao đổi một số
thông tin về tình hình chung trong gia đình có được không ạ?
Bà Hoa: (Trong một giây yên lặng, Hồng vừa định lên tiếng thì bà Hoa nói) Có
gì bác sĩ cứ chỉ bảo cho, tôi biết được gì thì sẽ trả lời chứ nhà tôi tánh ít nói mà các
con tôi thì “ăn chưa no lo chưa tới” cũng chẳng biết gì đê đối đáp.
NTL: (Câu nói của bà Hoa làm sửng sốt vài khuôn mặt, và có vẻ như phù hợp
với phỏng đoán ban đầu của nhà trị liệu về thái độ lấn lướt và độc đoán trong vai trò
362

làm mẹ của bà Hoa trong gia đình này) Tôi ghi nhận ý kiến của bà, nhưng đê cho mọi
việc đều được nhận biết, chia se, và cảm thông, tốt hơn hết là chúng ta nên cung nhau
góp ý, thảo luận, lấy ý kiến từng người một đối với những vấn đề gì có lợi chung cho
gia đình. Mọi người có đồng ý không? Theo ý tôi thì phần lớn các gia đình thường có
vấn đề khi không tạo ra được mối quan hệ gần gũi và bình đẳng giữa các thành viên
với nhau. Du sống trong cung một gia đình, nhưng đôi khi chúng ta vẫn có thê ngộ
nhận hay hiêu lầm nhau từ những cử chỉ đến lời nói nếu gia đình không tạo cho mọi
người có sự trao đổi rõ ràng và thẳng thắng. Do đó, đây là cơ hội mà chúng ta nên
cung nhau trò chuyện và góp ý cho nhau phải không? (Thái độ của mấy người con có
vẻ đồng tình)
Hồng: Cháu có làm gì đâu mà nhà trường gởi giấy khiên trách?
Bà Hoa: Mày im đi đê người lớn làm việc cái đã. Bác sĩ ạ! Gia đình tôi thì
không lo mấy về cái ăn cái mặc, nhưng vợ chồng tôi luôn quan tâm đến chuyện tương
lai của mấy đứa con. Làm cha mẹ ai cũng lo sợ con cái mải mê ham chơi thì mai kia
sẽ phải vất vả , khổ cực.
NTL: Đúng vậy! Nhưng tôi muốn biết cụ thê các cháu đã làm những gì khiến
bà phải lo lắng đến như vậy? Ông nhà hay các cháu có ý kiến gì không?
Ông Mạnh: (Thái độ nhường nhịn vợ) Nhà tôi nói vậy thì cũng đúng thôi.
Huệ: Mẹ cháu thường lo lắng nên nói vậy chứ chúng cháu có làm gì ngoài
chuyện lo học hành đâu.
Bà Hoa: Chúng mày không làm gì thì tại sao cuối tuần nào cũng đi suốt không
thấy mặt?
Hồng: (Phản ứng đột ngột) Mẹ biết chúng con đi đâu không? Con và chị Huệ
tuần nào cũng đi làm phụ cho một công ty xuất khẩu áo quần đê kiếm tiền thêm đó.
Bà Hoa: Mày nói điêu. Nhà không đủ tiền cho chúng mày ăn diện sao lại phải
đi kiếm thêm?
Hồng: Mẹ có bao giờ chịu bỏ tiền ra sắm sửa gì cho chúng con mà bảo là ăn
diện?

363

Bà Hoa: Sao lại không? Không có sao đứa nào cũng được như vậy? Ai phải
làm lụng vất vả trong nhà này?
Hùng: (Ông Mạnh định nói gì thì Hùng lên tiếng) Mẹ nói vậy chứ nếu có lo
lắng đầy đủ thì chúng con đâu đến nỗi như bây giờ.
Bà Hoa: (Thái độ ra điều sửng sốt) …
Đến đây, nhà trị liệu nhận thấy tình hình hơi căng thẳng và cũng vì gần hết giờ làm
việc nên đề nghị:
NTL: Chúng ta nên dừng lại ở đây đê dành cuộc thảo luận cho buổi hẹn sắp
tới cũng vào giờ giấc này có được không ạ? Nhân tiện tôi cũng muốn dành thì giờ
còn lại đê có một số câu hỏi khác về gia đình.
Nhận thấy mọi người không tỏ ý phản ứng gì, nhà trị liệu bắt đầu đặt những câu hỏi
để lấy thêm các tin tức tổng quát về gia đình nguyên thủy của bên ông Mạnh và bà Hoa,
những tin tức về sức khỏe, giáo dục, học vấn, tập quán, tôn giáo, những biến cố trọng đại,
và các tin tức về quan hệ với bên ngoài của mỗi thành viên. Trong khi hỏi han, nhà trị
liệu dựa theo các câu trả lời để phát họa một sơ đồ thế hệ (genogram) tổng quát về gia
đình này. Theo đó chỉ có vài điểm đặc biệt cần chú ý là bên phía gia đình bà Hoa có bà
mẹ và một người anh bị bệnh tâm thần (chỉ nghe kể lại chứ không biết là bệnh gì và nặng
nhẹ ra sao) và bà mẹ mất sớm vào lúc 45 tuổi, sau đó bà Hoa và mấy anh chị em sống với
dì ghẻ cho đến khi bà rời gia đình đi lấy chồng.
Qua lời khai của các người con, nhà trị liệu hiểu được rằng Hùng, tánh tình giống cha,
ít nói, không muốn tranh luận, học hành tốt chứ không bị bệnh và đang phải uống thuốc
gì cả như lời bà Hoa tiết lộ trước đây. Huệ và Hồng vẫn đi học đều và khi rảnh rỗi thường
kiếm việc làm thêm để kiếm tiền sắm sửa, vì thực tế là người mẹ quá tằn tiện, bóp chắt,
cứ sợ con cái phung phí tiền của. Ông Mạnh, ngoài việc trông coi cửa tiệm và đưa đón
đứa con út đi học mỗi ngày, hình như chỉ luôn làm theo ý vợ nên không muốn can dự đến
chuyện đối xử với con cái. Gia đình theo đạo Công giáo gia truyền, cha mẹ rất nghiêm
túc về luật lệ và nghi lễ, và thường cấm đoán, khe khắt với con cái trong vấn đề giao du
và quan hệ với bên ngoài.
Tất cả các tin tức trên cho thấy đây là kiểu mẫu của một bối cảnh gia đình sinh hoạt
dưới sự điều khiển khắt khe và độc đoán của cha mẹ, và tác động chính yếu trong trường
hợp này là do cá tánh cứng cỏi và cố chấp của bà Hoa. Mẫu đối thoại giữa mẹ và các
364

người con đặc trưng trong lần gặp vừa qua đã cho thấy tính cách độc đoán của bà Hoa.
Xuất thân từ một gia đình có người mẹ bị tâm thần và một cuộc sống vất vả khó khăn với
người dì ghẻ, bà Hoa về sau lại lấy những nhận thức tiêu cực và phiến diện về cuộc sống
quá khứ của bà để ảnh hưởng lên gia đình riêng của mình khiến cho mối quan hệ và mọi
sinh hoạt trong gia đình này trở nên vừa mang tính chất vướng víu (enmeshment) vừa
thiếu giao ước (disengagement). Hậu quả là cha mẹ và con cái không thể hiểu biết và cảm
thông nhau, những đứa con hoặc bị cô lập, đóng cõi về ý tưởng và cảm xúc, hoặc liên
minh, kết cấu với nhau, và chồng phải nhường nhịn vợ đến độ nhu nhược không còn có
tiếng nói độc lập.
Một bản đánh giá và chẩn đoán được tóm lượt như sau:
- Nhân vật trọng tâm hay thân chủ chính (identified person) được nhận diện
trong cuộc chữa trị cho gia đình này là bà Hoa, chứ không phải Hồng như ban đầu bà
đã đề nghị với nhà trị liệu. Theo DSM-5, vấn đề của bà Hoa được chẩn đoán là:
300.01: Panic Disoder Without Agoraphobia (triệu chứng lo sợ, hoảng hốt,
không phải do tác động của tình huống, môi trường bên ngoài) (Triệu chứng hiện tại
của thân chủ không ở mức độ cần có sự trợ giúp của dược lý trị liệu)
V61.20: Parent/child relational problems (quan hệ có vấn đề giữa cha mẹ và
con cái)
- Mục tiêu trị liệu dự tính sẽ bao gồm:
- Để bối cảnh sinh hoạt gia đình có sự thay đổi, điều quan trọng trước tiên
là giúp bà Hoa nhận thức những vấn đề của riêng mình, phá bỏ các định kiến xưa
cũ về quan niệm cuộc sống tiêu cực và khắc kỷ đã ám ảnh bà suốt thời son trẻ làm
tác động lên cách nuôi dạy con cái, và đồng thời khuyến khích bà học hỏi những
kiểu cách sinh hoạt gia đình mang tính bình đẳng, thông thoáng, có sự chia sẻ và
cảm thông hơn đối với chồng con.
- Giúp cho các người con trong gia đình thông cảm trường hợp của mẹ
bằng cách tạo ra những cơ hội thân thiện, chuyện trò, chia sẻ nhiều hơn việc học
hành và các sinh hoạt bên ngoài của mình, tránh có thái độ cô lập hay liên minh,
cấu kết với nhau làm tình hình gia đình thêm căng thẳng.

365

- Giúp ông Mạnh nhận thức đầy đủ và mạnh bạo hơn về vai trò và trách
nhiệm làm chồng và làm cha để giảm bớt tình trạng nhu nhược và bất can thiệp
trong các vấn đề sinh hoạt của con cái.
(Lưu ý: Bảng đánh giá và chẩn đoán này chỉ được ghi chú trong cho hồ sơ
của nhà trị liệu chứ không phải để phổ biến cho gia đình)
Trước khi gia đình ra về, nhà trị liệu làm cuộc hẹn thứ ba và nhắc nhở gia đình đến
lại cũng vào thời gian này trong tuần tới sau khi đi lễ nhà thờ.
Trong lần hẹn này cả gia đình cũng đã hiện diện đông đủ và mọi người cũng vẫn
với kiểu cách và thái độ như cũ khi chọn chỗ ngồi. Nhà trị liệu mở đầu bằng những lời
chào hỏi và nói:
NTL: Hôm nay, với thời gian khoảng một tiếng, tôi đề nghị chương trình trò
chuyện của chúng ta sẽ chia làm hai phần. Trong phần đầu tôi đề nghị mỗi người
trong chúng ta nên nói hết những gì thấy cần phải nói đê đi đến thông cảm và hiêu
biết nhau hơn, và trong phần hai tôi sẽ thẳng thắn nêu lên những ý kiến của mình
trong tinh thần chuyên môn khách quan về những điều gì mỗi thành viên trong gia
đình nên cần phải làm đê tiến tới một không khí sinh hoạt tốt đẹp và hài hòa hơn cho
gia đình. Ông bà và các cháu có đồng ý như vậy không? (Mọi người im lặng)
Bà Hoa: Thật ra thì gia đình chúng tôi cũng chẳng có chuyện gì to lớn lắm, miễn
sao con cái biết nghe lời cha mẹ, chăm chỉ học hành và giúp đỡ làm các công việc
nhà là tốt thôi.
NTL: (Lên tiếng khi thấy ai cũng ngần ngừ, không có phản ứng gì) Các cháu có ý
kiến gì không?
Huệ: Mẹ cháu nói vậy chứ bình thường du không có chuyện gì nhưng mẹ cháu
cũng hay la hét ầm ĩ trong nhà. Đôi khi chúng cháu phải đi đến thư viện đê ngồi học
cho được yên thân. Em Hồng học giỏi chứ có sao đâu mà mẹ cháu bảo là nhà trường
gởi giấy khiên trách và lấy cớ đó đê đem chúng cháu đến ngồi đây. Anh Hung cũng
thường phàn nàn với tụi cháu là mẹ khó tánh quá.
Bà Hoa: (Ra mặt giận dữ) Chúng mày đến đây đê tố cáo tao hả? Không có tao cái
nhà này cũng tan rồi. Cha chúng mày có điều khiên, trông coi được chúng mày
không? (Ông Mạnh định nói gì nhưng rồi im lặng).
366

NTL: (Giải hòa) À thôi! Chúng ta nên nói chuyện với nhau bình tĩnh hơn. Đê được
nhanh lẹ, tôi sẽ nêu lên một số câu hỏi đê lấy ý kiến của từng người, như vậy có tiện
không ạ?
Qua những câu hỏi với chủ đích là tạo thêm sự hiểu biết và thông cảm lẫn nhau về ý
nghĩ và cảm xúc của mỗi người trên từng vấn đề thuộc về sinh hoạt gia đình, nhà trị liệu
bắt đầu tiến đến giai đoạn phân tích và giải thích, đưa ra ý kiến khách quan của mình về
nguyên nhân của các vấn đề và đề nghị với gia đình một phương thức giải quyết dựa theo
nguyên tắc “sự cải tiến trong hành vi đối xử của một thành viên sẽ kéo theo sự cải tiến
trong hành vi đối xử của thành viên khác trong gia đình”. Theo đó, nhà trị liệu phát biểu:
NTL: Như vậy là chúng ta cũng đã thấy được những điêm cần phải sửa đổi đê
gia đình từ nay có những sinh hoạt tốt đẹp hơn, nhưng với điều kiện là mỗi người nên
có một ít cố gắng trong đó. Tôi cũng đồng ý là không có điều gì quá tệ hại đã xảy ra,
nhưng phải nói rằng sẽ khó có những thay đổi tốt đẹp cho gia đình nếu mỗi người
không tự hiêu rõ vai trò và vị trí của mình trong đó, và tôi sẽ trực tiếp trợ giúp mỗi
người trong việc này. Nói rõ hơn, sau lần nói chuyện này tôi muốn có thêm những dịp
đê gặp riêng một số thành viên. Nếu đề nghị của tôi được đồng ý thì sắp tới tôi sẽ làm
hẹn gặp ông bà trước. Ông bà có ý kiến gì không ạ?
Bà Hoa: Nếu bác sĩ thấy cần thiết thì chúng tôi sẽ cố gắng sắp xếp.
Như vậy, mọi việc xảy ra sắp đến sẽ tuỳ thuộc vào sự cam kết của các thành viên
trong gia đình. Nếu ông bà Mạnh giữ hẹn vào tuần sau, trong cuộc đàm luận riêng với hai
người, nhà trị liệu sẽ thẳng thắn nêu rõ nhận xét của mình về những nguyên nhân chính
đã tạo ra những vấn đề cho gia đình, nhất là nhất là vai trò làm mẹ độc đoán đối với con
cái của bà Hoa. Nhà trị liệu sẽ giải thích để bà Hoa hiểu rõ về mối tương quan giữa cách
nuôi dạy quá cứng cỏi với con cái và những định kiến tiêu cực về cuộc sống mà bà đã
chuốt lấy trong thời son trẻ, đồng thời sẽ đề nghị và khích lệ ông bà bắt đầu thực hành
một số cư xử thích hợp để con cái cảm thấy vui vẻ và gần gũi với cha mẹ hơn. Trong khi
nói chuyện, nhà trị liệu cần sử dụng từ ngữ và cách nói khéo léo để ông bà dễ chấp nhận
vấn đề, tránh tạo cho họ cảm giác khó chịu hay tội lỗi. Tiến trình công việc này sẽ kéo dài
trong bao lâu đều tuỳ thuộc vào sự cam kết và khả năng tiến bộ của hai ông bà. Một khi
ông bà đều rút tỉa được những điều tốt đẹp qua những lần làm việc với nhà trị liệu thì
chắc chắn họ sẽ không cảm thấy trở ngại gì nếu nhà trị liệu mở lời yêu cầu muốn gặp để
làm việc với những đứa con của họ.
-------------------------367

368

CHƯƠNG 22

CA TRỊ LIỆU TỔNG HỢP/CHIẾT TRUNG
1. Tóm lượt lý thuyết
Trong thập niên vừa qua, do không thỏa mãn với thành quả của những liệu pháp tâm
lý đã từng được áp dụng , một số chuyên gia đã cố gắng tìm kiếm một phương pháp tiếp
cận trị liệu nào đó để có thể gia tăng tính hiệu lực, hiệu quả và phổ thông trong tâm lý trị
liệu; nói khác hơn là làm sao tổng hợp, hay chiết trung, nghĩa là rút ra từ những lý thuyết
và kỹ thuật trị liệu được xem là có hiệu nghiệm trong số các liệu pháp tâm lý đã có sẵn để
lập một thành một phương pháp tiếp cận tâm lý mới. Tuy nhiên, trên bước đường tìm
kiếm các chuyên gia đã họp thành nhiều nhóm quan điểm khác nhau, trong số đó có bốn
quan điểm phổ biến sau đây:
a. Quan điểm chiết trung kỹ thuật (Technical Eclecticism)
Quan điểm này cho rằng vấn đề thực hành là quan trọng hơn lý thuyết, như vậy nhà trị
liệu chỉ cần chú tâm đến tính thích hợp giữa loại thân chủ và liệu pháp nào sẽ được áp
dụng cho thân chủ đó mà thôi. Đại diện cho quan điểm này là Anold Lazarus với Liệu
pháp đa kiểu mẫu (Multimodal Therapy). Liệu pháp đa kiểu mẫu mang hình thức chiết
trung kỹ thuật, nghĩa là nhà trị liệu biết rút ra những phương thức và kỹ thuật nào từ
những liệu pháp đã có sẵn để áp dụng phù hợp và hữu hiệu cho ca trị liệu hiện tại.
Lazarus cho rằng hình thức này không phải là một sự vay mượn và cũng không phải là
một sự thành lập lý thuyết mới mẻ gì cả; đúng hơn, nó chỉ là một cách thể hiện lối chữa
trị linh động của một nhà trị liệu có kiến thức và kinh nghiệm trong ngành nghề mà thôi.
Lazarus quan niệm rằng sự sống của một người luôn mang tính chất đa diện, vì thế
người bệnh hay thân chủ nào cũng vậy, hầu như đều có rất nhiều vấn đề của bản thân có
liên hệ với nhau cần phải được tìm hiểu để giải quyết chứ không phải đơn giản chỉ có
một. Ông lấy ví dụ một người bệnh trầm cảm không có nghĩa là căn bệnh chỉ làm cho họ
có những cảm giác buồn khổ, cô đơn, tuyệt vọng, mà ngoài ra nó còn tác động đến các
phần ý tưởng, nhận thức, vận hành cơ thể, sinh hoạt và các mối quan hệ với bên ngoài
của người bệnh. Do đó, ông nghĩ ra một hình thức tiếp cận theo kiểu đa diện và được sắp
xếp theo thứ tự là BASIC I.D:
BASIC I.D là viết tắc các từ: -B= Behavior (Hành vi), -A= Affect (Cảm xúc, tình
cảm, khí sắc, khí chất), -S= Sensation (Cảm giác, cảm nhận), -I= Imagery (Ý tưởng,
369