Tải bản đầy đủ
Nguyên tắc đặt câu hỏi

Nguyên tắc đặt câu hỏi

Tải bản đầy đủ

sang những chuyện thật sự không đúng lúc và không đi vào trọng tâm vấn đề, như thăm
dò kiến thức của thân chủ về văn chương, lịch sử, địa lý, v, v...
- Thứ năm, trong trường hợp có câu hỏi nào đó mà thân chủ không muốn trả lời thì
nên ghi lại để dành vào những dịp khác, chứ không nên thúc ép thân chủ phải trả lời
ngay.
Trong đàm thoại cũng nên chú ý đặt những câu hỏi để cho thân chủ có nhiều cơ hội
phát biểu đầy đủ những điều thật ra họ muốn nói, nhưng đã quên hoặc vì lý do nào đó mà
không thể nói ra được. Nhà trị liệu phải tinh tế để nhận thấy những lúc nào, chỗ nào thân
chủ lúng túng trong lời nói, những tình tiết nào thân chủ muốn bỏ qua, những sự việc gì
thân chủ thật sự muốn nói nhưng vì quá cảm xúc lại không nói được. Khi thấy thân chủ
nói lạc đề, loanh quanh hay bối rối, nhà trị liệu cần dẫn dắt thân chủ trở lại với trọng tâm
đề tài sao cho phù hợp và thoải mái, tránh có cách nói làm thân chủ bất bình và tức giận.
Chẳng hạn, trong khi đang than phiền đứa con vị thành niên hư hỏng, thân chủ quay sang
kể chuyện ở sở làm. Trong những trường hợp này nhà trị liệu nên dùng lối nói phản ảnh
để dẫn dắt thân chủ trở lại vấn đề, bằng cách hỏi: “Cô đang đề cập đến chuyện hư hỏng
của cháu trai, nhưng cô chưa cho biết đầy đủ về trường hợp của cháu mà lại bỏ qua đê
nói chuyện khác. Tôi đoán có lẽ cô cũng có nhiều ưu tư, khổ tâm về chuyện của cháu lắm
nhưng lại muốn quên đi, có đúng vậy không?”.
Muốn thâu thập đầy đủ thông tin và hiểu rõ về thân chủ đang ngồi trước mặt mình, tất
nhiên nhà trị liệu cần đặt ra nhiều câu hỏi, nhưng nên tránh những câu hỏi làm cho thân
chủ có cảm giác như bị chất vấn hay bị qui kết, bắt nạt vì như thế sẽ rất dễ làm bế tắt mối
quan hệ trị liệu. Trong tình hình đó thân chủ có thể bắt đầu nổi giận hay nghi kỵ, dè
chừng và không nói thật lòng những gì về họ nữa. Chẳng hạn, để tìm hiểu thêm tin tức
thay vì nói: “Việc đã xảy ra như vậy hẵn là cô phải có một phần lỗi trong đó chứ gì?”,
nên nói: “Theo ý cô thì phần lỗi phải trong việc đó thuộc về những ai?” Hoặc để rõ ràng
hơn, ít ra cũng có thể nói: “Cô có nghĩ rằng bản thân mình cũng có phần lỗi nào đó trong
chuyện này?”. Nói tóm lại, những câu hỏi đưa ra phải hàm chứa tính cách khách quan,
không nên có tính cách đối đầu, thách đố, phán xét, hay tạo ra sự hiểu lầm, lo lắng và
hoảng sợ cho thân chủ.
Thông thường có hai cách đặt câu hỏi không làm đối tượng cảm thấy bị tổn thương và
dễ sẵn sàng hợp tác là:
- Thứ nhất, nhà trị liệu nên đặt những câu hỏi có tính cách giả thiết để thể hiện sự
khách quan và vô tư trước vần đề, nghĩa là nên dành cho thân chủ quyền được suy nghĩ
71

và lựa chọn cách trả lời. Ví dụ, trong khi bàn chuyện chồng con, để làm dịu lại thái độ có
vẻ quá sỗ sàng, cứng rắn của thân chủ, nhà trị liệu có thể hỏi: “Vấn đề cô vừa nói khiến
tôi có cảm tưởng là sự việc chắc khó hàn gắn trở lại, nhưng giả sử chồng cô có những
nghĩa cử tốt đẹp nào đó, chẳng hạn anh ấy tỏ ra có sự hối hận thì cô nghĩ sao?”.
- Thứ hai, không nên sơ ý đưa ra những câu hỏi có tính cách đổ lỗi, đẩy thân chủ vào
thế phải tự vệ. Ví dụ, trong nước mắt ràng rụa, thân chủ phát biểu: “Chính tôi là người
quyết định xa anh ấy”. Trong tình huống này, nhà trị liệu không nên có những câu nói vô
ý như: “Cô đã quyết định rời anh ấy rồi mà còn khóc nữa là sao?” cũng không nên nói:
“Chắc bây giờ thì cô đang hối hận với quyết định của mình chứ gì?”. Thay vào đó nên
phát biểu như thế nào để thể hiện sự cảm thông và đồng thời để khích lệ thân chủ tiếp tục
giải bày sự việc. Đại loại có thể nói: “Tôi đoán một quyết định như thế thật đã không dễ
dàng gì đối với cô. Nhưng tôi tự hỏi sự việc đã xảy ra như thế nào mà đến nỗi cô phải
làm vậy?”
Đối với những vấn đề trực tiếp liên quan đến quyền quyết định riêng tư của cá nhân
thì tốt nhất là nhà trị liệu chỉ nên thảo luận với thân chủ để giúp tìm ra những giải pháp
khác nhau cho vấn đề, rồi hãy để tự thân chủ suy nghĩ và lựa chọn. Ví dụ, thân chủ hỏi:
“Vậy theo bác sĩ tôi có nên ly dị chồng tôi không?”. Cho dù nhận thấy quyết định ly dị
của thân chủ trong tình huống như vậy cũng là hợp lý, nhưng để giao lại trách nhiệm
quyết định vấn đề cho thân chủ nhà trị liệu nên đáp: “Tôi biết cô rất cần ý kiến của tôi
trong vấn đề này, nhưng đây là vấn đề thuộc phạm vi tình cảm riêng tư, vì vậy mọi quyết
định cho vấn đề vẫn hoàn toàn thuộc về cô. Nhưng đê sự việc được giải quyết chu đáo
hơn, chúng ta hãy tiếp tục thảo luận thêm những thuận lợi và bất lợi của vấn đề, rồi từ
đó hẵn cô sẽ tìm ra giải pháp đúng đắn nhất đê có thê tự quyết định lấy ”. Câu nói như
vậy vừa gợi ý cho thân chủ nhận thấy được trách nhiệm tuyệt đối của họ trong những vấn
đề thuộc về riêng tư, vừa cho thấy dù nhà trị liệu vẫn luôn quan tâm đến những vấn đề
của thân chủ, nhưng vẫn không phải là người có trách nhiệm làm quyết định cho thân
chủ.
Trong thực tế, có một số thân chủ nghĩ rằng một khi đã quyết định tìm kiếm tâm lý trị
liệu là cần phải trút hết tất cả những vấn đề gì cá nhân mình đang trăn trở, vướng mắc từ
bao lâu nay cho nhà trị liệu nghe ngay trong lần gặp đầu tiên. Những đối tượng loại này
thường chỉ đến với tâm lý trị liệu khi cảm thấy mọi chuyện đều như đang bị bế tắc và rối
bời, không còn đường giải quyết, và thường họ rất bối rối, lúng túng, không biết phải
trình bày trước sau như thế nào.

72

Trong trường hợp này, để giúp thân chủ giảm thiểu tâm trạng bối rối và cũng để cho
công việc trị liệu được dễ dàng, nhà trị liệu nên giúp cho thân chủ nghĩ ra trong số những
vấn đề đó cái nào là cần kíp và quan trọng nhất cần giải quyết trước, nghĩa là gợi ý cho
thân chủ nên giải quyết từng cái một theo thứ tự ưu tiên. Ví dụ, thân chủ cho biết cô
hết sức buồn khổ vì nhiều chuyện đang xảy ra trong gia đình, từ tình trạng thất nghiệp
của hai vợ chồng đến chuyện cả hai đều bực bội và thường gây gổ, chửi bới nhau, rồi đến
chuyện con cái bỏ học chơi bời lêu lổng, lại sang qua chuyện mẹ già bệnh hoạn không có
tiền chạy chữa, rồi chuyện đối xử lạnh nhạt của bà con, bạn bè , v, v... Nếu nhận thấy tình
trạng không có công ăn việc làm là vấn đề ưu tiên hàng đầu cho gia đình của thân chủ, nó
có thể là nguyên nhân mấu chốt gây ra những vấn đề khó khăn khác cho gia đình, nhà trị
liệu nên phân tích cho thân chủ thấy được vấn đề và khuyến khích thân chủ nên ưu tiên
tập trung bàn thảo và giải quyết vấn đề công ăn việc làm trong gia đình.
Cũng có số thân chủ, thường là trong thời gian đầu, có khuynh hướng che giấu, không
khai đúng hay nói trớ đi những vấn đề mình đang vướng mắc. Trường hợp này có thể xảy
ra vì nhiều lý do; chẳng hạn thân chủ có cá tánh ngại ngùng, hỗ thẹn, sợ sệt khi phải thổ
lộ chuyện riêng tư của mình cho người khác, hay có thể vì thân chủ đã từng có thành kiến
và không tin tưởng vào hiệu quả của tâm lý trị liệu, hay thân chủ đến với tâm lý trị liệu
chẳng qua là bị gia đình mình hay cơ quan nơi mình đang phục vụ ép buộc. Chẳng hạn,
thân chủ đang buồn bực nhiều chuyện gia đình, nhưng khi kể chuyện với nhà trị liệu thì
giấu đi điều đó mà chỉ loanh quanh nói đến những vấn đề khó khăn bực bội với công việc
làm ở cơ quan. Hoặc thân chủ bị trầm cảm nặng và gia đình đã phát hiện có ý định tự
vận, nhưng khi gặp nhà trị liệu lại cố tỏ ra vui vẻ, chối bỏ các triệu chứng mình đang có.
Trên nguyên tắc, mặc dù không thể bó buộc thân chủ mình nói thật những điều họ
không muốn nói ra, nhưng trong những trường hợp này, về mặt đạo đức nghề nghiệp, nhà
trị liệu không thể làm ngơ, mà phải đem hết kỹ năng hành nghề để tìm hiểu và giúp đỡ
thân chủ. Khả năng quan sát để nhận ra những dấu hiệu bất cập trong lời nói và cử chỉ,
khả năng gợi ý, khuyến khích và dẫn dắt câu chuyện, cùng với những thông tin ghi nhận
được từ các thân nhân trong gia đình và trong hồ sơ là những yếu tố căn bản giúp cho nhà
trị liệu tiếp tục, không chán nản mà bỏ ngang công việc trị liệu cho những thân chủ này.
Ngoài ra, tùy theo tình huống, có lúc nhà trị liệu phải nói thẳng những điều mình đang
suy nghĩ và cảm nhận về bản thân người thân chủ để thuyết phục họ hợp tác hòng khai
thông sự bế tắc.

73

5. Kỹ năng giải quyết các vấn đê
Giải quyết những vấn đề thuộc về bệnh lý hay những khó khăn, vướng mắc thuộc về
hoàn cảnh của thân chủ là mục đích trọng tâm của công việc tâm lý trị liệu. Giải quyết
vấn đề là giúp thân chủ nhận dạng đầy đủ bản chất của vấn đề, bao gồm những dấu
hiệu, triệu chứng và mức độ trên cả ba mặt lý trí, tình cảm và hành động; đánh giá từng
vấn đề và giúp tìm ra các biện pháp có thể giải quyết; và khuyến khích và hỗ trợ thân
chủ thực hiện các biện pháp đề ra đó để đạt được mục tiêu trong hợp đồng trị liệu.
Thông thường, đối tượng của trị liệu tâm lý có hai nhóm đặc trưng: nhóm có những
triệu chứng rối loạn tâm lý tâm thần, rối loạn nhân cách, cá tính, và nhóm có những vấn
đề do tác động của hoàn cảnh, tập quán, thói quen hay khó khăn, rắc rối trong các mối
quan hệ. Nói khác hơn, đối tượng của tâm lý trị liệu thường có hai nhu cầu cần được giải
quyết: nhu cầu cần được giúp để giảm thiểu hay chữa lành các triệu chứng tâm thần tâm
lý, hoặc nhu cầu cần được giúp để giải quyết những khó khăn, khủng hoảng thuộc về
hoàn cảnh hay những tình trạng bất thường, chệch hướng thuộc về tập quán, cá tánh… để
thân chủ có cuộc sống tốt đẹp hơn, lành mạnh hơn, và để có cơ hội hòa nhập trở lại với
gia đình và xã hội.
Dù với lý do gì, kinh nghiệm cho thấy hầu như không có thân chủ nào đến với tâm lý
trị liệu mà không có những vướng mắc về cảm xúc, cho nên việc cần làm trước tiên là
nhà trị liệu phải chú ý đến vấn đề này. Nói chung, tình cảm là yếu tố làm cho thân chủ
luôn bị kẹt trong tình trạng “tiến thoái lưỡng nan”, nó thường tác động đến khả năng suy
nghĩ và nhận thức khiến thân chủ không còn sáng suốt để giải quyết vấn đề. Nhiều thân
chủ phải trải qua những chuỗi thời gian dài trăn trở với những nỗi buồn khổ, uất ức, hờn
ghen, giận dữ, cảm giác tội lỗi..., nhưng họ cố đè nén trong tâm tư, hoặc họ cũng có
những cảm nhận bên trong nhưng không hình dung và định danh chúng cho được rõ ràng.
Chẳng hạn, hành vi khóc lóc là biểu hiện rõ rệt nhất của cảm xúc thường thấy ở các đối
tượng của tâm lý trị liệu. Khi đối tượng có những biểu hiện của sự buồn rầu, khóc lóc là
lúc mà nhà trị liệu có được cơ hội tốt nhất, để từ đó tìm hiểu thêm những vấn đề khác
đang được ẩn giấu trong tâm tư. Nhà trị liệu cần xem cảm xúc của thân chủ là phần cần
giải ưu tiên ngay từ những phiên trị liệu ban đầu.
Nhà trị liệu nên dành thời gian đầy đủ trong các phiên trị liệu để cho thân chủ giải bày
hết những tình cảm sâu kín của họ. Thái độ quan tâm chú ý và những câu hỏi liên quan
vừa hợp lý và đúng nơi đúng lúc sẽ giúp thân chủ trút bỏ hết phần cảm xúc và từ đó đặt
thêm niềm tin vào mối quan hệ trị liệu. Nhà trị liệu phải luôn luôn cố giữ mức độ trầm
tĩnh và từ tốn từ cử chỉ đến lời nói ngay cả trong những lúc phải đối diện với tình huống
74

trong đó cảm xúc của thân chủ đang trong cơn kích động mạnh làm mất hết sự bình tĩnh
trong cử chỉ và lời nói của họ. Trong tình huống này, không nên có quá nhiều lời khuyên
can liên tục, hay những lời lẽ phản hồi quá sớm và nông cạn, vì làm như thế sẽ khiến
thân chủ có cảm tưởng rằng cảm xúc của mình đang bị nhà trị liệu cố tình ngăn chặn và
chối bỏ. Tuy nhiên, nếu có những câu nói đúng lúc và đúng chỗ thì sẽ giúp thân chủ cảm
thấy dễ chịu và thoải mái hơn khi họ đang muốn chia sẻ nỗi niềm thầm kín riêng tư của
họ. Chẳng hạn, sử dụng những câu nói để thể hiện sự nhận biết giá trị của cơn xúc cảm,
như: “Tôi thấy những cảm xúc đang biêu hiện trong cô là tự nhiên thôi, không thê nói có
gì sai hay đúng trong đó”, hay là: “Sự tức giận của cô cũng là thực tế thôi vì bình thường
trong tình huống đó nhiều người cũng phản ứng như cô vậy thôi”, hay: “Thật sự không
có gì quan trọng bằng việc bảo vệ cho sức khỏe của mình, vì thế cô cũng không nên quá
bận tâm ưu tư đê phải mất ăn mất ngủ với những vấn đề đó”.
Đặc biệt phải chú ý đến một số thân chủ dù bên ngoài có vẻ bình thường từ cử chỉ đến lời
nói, nhưng có những dấu hiệu cho thấy bên trong họ đang có những khủng hoảng, đổ vỡ
về mặt tình cảm có nguy cơ bộc phát thành những hành vi thiệt hại bất cứ lúc nào. Trong
trường hợp này, nhà trị liệu cần quan tâm, chú ý để phát hiện được những lúc có sự tương
phản, mâu thuẫn giữa lời nói và thái độ của thân chủ, và từng lúc nên đặt ra những câu
hỏi để thăm dò. Chẳng hạn, nhà trị liệu hỏi: “Tôi thấy cô đang kê chuyện về công việc
làm ở sở với tâm trạng hết sức bình thường, nhưng trong câu chuyện cô lại có những lời
lẽ thật cay đắng và hờn giận về một mối quan hệ nào đó. Tôi tự hỏi không biết đang có gì
không ổn về mặt tình cảm của cô không?” Nếu vì một số lý do nào đó mà thân chủ không
muốn hoặc cảm thấy chưa đúng lúc để nói thì nhà trị liệu không nên ép buộc, hối thúc;
tuy nhiên cần lưu ý và ghi chú trường hợp này để sắp đến khi có dịp thuận tiện sẽ nhắc lại
trong những phiên gặp kế tiếp.
Tuy nhiên, nhà trị liệu cũng cần phải thận trọng trong việc giải quyết vấn đề cảm xúc với
một số đối tượng trị liệu thuộc dạng rối loạn tâm thần trầm trọng, hoặc những đối tượng
đang trong cơn xúc cảm cao điểm và những đối tượng thuộc dạng không kiềm chế nổi
xúc cảm và đã có quá trình gây ra những hành vi hung bạo, nguy hiểm. Đối với các đối
tượng này, cách tốt nhất là hãy để cho họ cảm thấy khi nào cảm xúc của họ lắng xuống,
hoặc chính họ muốn đối thoại với nhà trị liệu, và theo đó nhà trị liệu sẽ có cơ hội tiến
hành tiếp công việc. Chẳng hạn, một thân chủ trong cơn loạn thần cấp tính sẽ có hành vi
la hét, nói năng hỗn loạn trong các phiên trị liệu đầu tiên. Đối với những ca trị liệu này,
ngoại trừ có những công việc cần làm với thân nhân hay người giám hộ, nhà trị liệu muốn
làm việc trực tiếp với thân chủ cũng phải đợi đến khi các cơn loạn thần của bệnh nhân dịu
xuống đã.
75