Tải bản đầy đủ
Kỹ năng trong đối thoại

Kỹ năng trong đối thoại

Tải bản đầy đủ

chủ nói rõ hơn lời nói của mình, cũng như giúp nhà trị liệu hiểu đúng những gì thân chủ
mình muốn bộc lộ ra trong phiên trị liệu.
“Tái tạo ý nghĩa” là cách mà nhà trị liệu sửa đổi một câu nói hay một hành vi nào đó
của thân chủ để cho có ý nghĩa hơn, dễ được tin và được chấp nhận hơn, và có thể thuận
lợi hơn cho mục đích của tiến trình trị liệu. Ví dụ, người mẹ dẫn con vào phiên trị liệu và
nói: “Thằng con trai tôi dạo này hư đốn và lười biếng lắm, cả ngày chơi bời lêu lổng
không chịu học hành gì cả”. Câu nói bộc trực của người mẹ chắc chắn sẽ làm tình hình
càng xấu thêm và đồng thời có thể làm đứa trẻ lúc này trở nên khó chịu và bối rối, không
biết phải làm gì trước thái độ thẳng thừng của người mẹ. Để giúp đứa trẻ bớt đi sự bối rối
và để tạo lại không khí nhẹ nhàng hơn cho cuộc trao đổi, nhà tâm lý nên nói: “Tôi biết
chị rất buồn bực khi thấy cháu không chịu lo bài vở học hành, nhưng tôi cũng nghĩ là có
thê có rất nhiều vấn đề khó khăn nào đó làm cho cháu phải như vậy. Những khó khăn đó
biết đâu lại có thê do từ những gì xảy ra ở trường lớp, bạn bè hay ngay cả do sức khỏe
có thê có vấn đề trong hiện tại của cháu. Vậy, theo tôi, trước hết chúng ta nên kiêm tra
lại những việc nầy xem thực hư ra sao đã, và tôi nghĩ mình không nên quá bi quan đổ lỗi
hoàn toàn cho cháu.”
“Điều chỉnh” là cách nói để giúp thân chủ đi vào trọng tâm của vấn đề cần phải bàn
thảo. Ví dụ đang trong câu chuyện kể về gia cảnh nghèo khổ túng bấn của mình, thân chủ
đột nhiên trở nên nghẹn ngào, bưng mặt khóc và không nói lời nào nữa. Để tỏ rõ sự cảm
thông và cũng để gợi ý cho thân chủ có cơ hội đi thẳng vào mục đích chính của vấn đề
cần phải giải quyết, đồng thời thân chủ có điều kiện giải thích thêm hành vi của mình cho
được tách bạch và mang nhiều ý nghĩa hơn, nhà trị liệu có thể nói: “Tôi biết cô đang rất
buồn khổ về cảnh nghèo túng của gia đình nên mới phải đến đây và khóc lóc như vậy.
Tôi thật sự thông cảm và chia se với hoàn cảnh của cô. Nhưng vấn đề cần thiết nhất là
chúng ta nên tìm kiếm xem có phương cách gì đê đi đến một giải pháp tốt đẹp cho vấn đề
không, chứ cứ nghĩ ngợi và buồn khổ mãi như vậy thì cũng chẳng đem lại lợi ích gì.”.
“Phục hồi” là cách nhà trị liệu muốn lật ngược lại vấn đề để cố tìm kiếm ý nghĩa đích
thực của lời nói hay cử chỉ đang lơ lững, bỏ dở, hay có sự mâu thuẫn vừa qua của thân
chủ. Ví dụ, trong khi thân chủ nói rằng cô rất đau khổ về cái chết vừa qua của người
chồng thì thái độ của cô ta vẫn biểu lộ sự dửng dưng, không có chút cảm xúc trong đó.
Trong trường hợp này nhà trị liệu cần giúp thân chủ nhận thức trở lại vấn đề của họ bằng
cách nói: “Cô nói là rất đau đớn với cái chết vừa qua của chồng, nhưng hình như tôi lại
thấy cô có ve thản nhiên và dửng dưng trong thái độ của mình trong lúc nói thế. Vậy cô
nghĩ sao về điều đó?” Câu nói như vậy sẽ khiến thân chủ phải tự nhận định lại vấn đề của
mình, và có thể tiếp tục cho biết thêm những tin tức cần thiết khác để nhà trị liệu có dịp
68

hiểu thêm về những tin tức liên quan đến quá trình quan hệ tình cảm vợ chồng, cá tánh và
những vấn đề khác của thân chủ.
“Tranh chấp hay đối chất” là cách để thân chủ phải có lời nói hay phản ứng đúng
đắn, hoặc là để thân chủ đi thẳng vào mục đích của cuộc thảo luận. Ví dụ, thân chủ tìm
kiếm tâm lý trị liệu với lý do là buồn bực chuyện chồng con trong gia đình, nhưng khi
vào phiên gặp thân chủ chỉ nói huyên thuyên về những chuyện liên quan đến công việc
buôn bán của mình. Đến một lúc nào đó thì nhà trị liệu phải lên tiếng: “Tôi xem hồ sơ
thấy lý do cô đến đây là vì những chuyện chồng con cần phải giải quyết, nhưng sao tôi
chỉ nghe cô nói toàn chuyện công việc là sao?”.
“Đóng khung” là cách nhà trị liệu giúp thân chủ biết đâu là tầm mức hay giới hạn của
những vấn đề thân chủ. Thực tế có những thân chủ không đủ khả năng nhận thức hoặc vì
quá bối rối nên không hiểu rõ mức độ, tiềm năng, mục tiêu hay mục đích của những vấn
đề mình đang phải đối phó. Ví dụ, thân chủ đến gặp nhà trị liệu vì cô con gái tuổi vị
thành niên của thân chủ vừa bị ức hiếp tình dục. Sau khi thổ lộ hết tình tiết, thân chủ đề
nghị với nhà trị liệu nên giữ kín và cho qua chuyện này, vì nghĩ rằng nếu nói ra chỉ xấu
hổ cho con gái mình. Tất nhiên nhà trị liệu không bó buộc thân chủ phải làm theo ý mình
một điều gì cả, nhưng đứng về mặt luân lý và đạo đức nghề nghiệp, nhà trị liệu có bổn
phận phải cắt nghĩa, giải thích đầy đủ, khoanh vùng các khía cạnh của vấn đề, từ những
tổn hại trên cả hai mặt thể chất và tâm lý của đứa con trong những ngày sắp tới, cho đến
nguy cơ tái diễn của kẻ phạm tội và những yêu cầu phải có biện pháp cần thiết về an ninh
trong cuộc sống của cộng đồng xã hội…
“Trắc nghiệm thực tế” là phương cách để nhà trị liệu thăm dò tính cách đúng, thích
hợp, có thực, hay được chứng minh bằng sự kiện. Trong một tiến trình tâm lý trị liệu
thường có rất nhiều vấn đề khác nhau cần phải được trắc nghiệm thực tế để đánh giá mức
độ khả tín trong lời nói, việc làm, hay cử chỉ của thân chủ. Chẳng hạn, căn cứ trên những
câu hỏi cụ thể về những gì đã xảy ra trong những lần thân chủ bị tai nạn vào những năm
trước đây để nhà trị liệu làm bằng chứng đánh giá trí nhớ của thân chủ. Hoặc trong một
cuộc tham vấn cho một cặp vợ chồng, trong khi người vợ nói huyên thuyên thì người
chồng vẫn ngồi im lặng; để có sự đúng đắn và thực tế hơn trong mong muốn tìm hiểu sự
thật của vấn đề, nhà trị liệu cần phải chú ý đặt nhiều câu hỏi cho người chồng để có
chứng liệu đầy đủ về ý kiến của cả hai bên trước khi suy xét sự việc.
“Bắt cầu” được cho là một kỹ thuật mà theo đó nhà trị liệu biết cách lèo lái những
vấn đề thân chủ đang trình bày, chuyển đổi từ điểm này qua điểm khác một cách êm thắm
và có chủ đích, để rốt cuộc dẫn dắt cuộc đối thoại đi vào hướng vừa thích hợp vừa đạt
69

được mục tiêu. Đối với những nhà trị liệu rành nghề, kỹ thuật này thường được sử dụng
quen thuộc trong các cuộc đối thoại, nó giúp tránh được cách đối thoại theo kiểu đối chất
hoặc là cuộc đối thoại bị bế tắt khi thân chủ quên, tránh né hay không muốn đi sâu vào
một vấn đề nào đó mà nhà trị liệu thấy cần thiết phải nắm bắt. Ví dụ, sau khi thân chủ
đưa ra hết những lý lẽ về lý do cô ta cần phải ly dị với chồng, nhà trị liệu bắt đầu đặt
những câu hỏi liên quan đến cảm xúc của thân chủ sẽ ra sao nếu trong những ngày sắp
đến người chồng tự nhận thức được lỗi lầm và mong cô tha lỗi.
“Nhận biết giá trị của một tình cảm hay cảm xúc” là hành vi rất cần thiết mà nhà trị
liệu phải thực hiện đúng nơi đúng chỗ để gia tăng sự tin tưởng và củng cố mối quan hệ trị
liệu tốt đẹp với thân chủ. Chẳng hạn, khi thấy thân chủ bộc lộ hết sự tức giận và phẫn nộ
của mình lúc nói về tính rượu chè cờ bạc của người chồng, nhà trị liệu cần phải có những
lời nói để biểu hiện thái độ nhận biết và thông cảm với thân chủ; ví dụ: “ Tôi biết thật là
khó khăn cho cô phải chịu cảnh ngộ như vậy…”
4. Nguyên tắc đặt câu hỏi
Khi đặt câu hỏi cho thân chủ nhà trị liệu cần ghi nhớ một số nguyên tắc sau đây:
- Thứ nhất, không nên đặt một loạt những câu hỏi có tính cách gây ra sự bối rối hay
hiểu lầm cho thân chủ. Chỉ khi nào thấy thật cần thiết, chỉ hỏi khi muốn sự việc rõ ràng
và minh bạch hơn và để cả hai khỏi bị hiểu lầm nhau, và những câu hỏi phải đi đúng vào
trọng tâm của cuộc nói chuyện.
- Thứ hai, không nên đặt những câu hỏi khiến thân chủ cảm thấy bực mình, khó chịu.
Ví dụ, thay vì hỏi: “Anh đang thất nghiệp à!” nên sửa lại: “Hiện tại công việc làm ăn của
anh ra sao?” Cách hỏi có vẻ khách quan, không có tính chỉ trích, đổ lỗi hay qui kết luôn
làm thân chủ cảm thấy thoải mái và dễ chấp nhận hơn.
- Thứ ba, nên đặt những câu hỏi có tính cách mở rộng, tạo cơ hội để thân chủ trả lời
theo ý họ muốn, thay vì đóng khung câu hỏi buộc thân chủ phải trả lời theo ý của nhà trị
liệu. Ví dụ, thay vì hỏi: “Vậy anh đã đi kiếm việc làm chưa?” nên hỏi: “Vậy theo anh thì
sẽ nên làm cách nào đê có thê kiếm được việc nhanh chóng?”
- Thứ tư, chỉ nên đặt những câu hỏi nằm trong phạm vi những vấn đề đang thảo luận,
không nên có những câu hỏi chung chung không có mục đích rõ ràng. Ví dụ, thân chủ
đang thất nghiệp thì chỉ nên đưa ra những câu hỏi chung quanh những vấn đề về nghề
nghiệp, công việc, khả năng tài chánh, chuyện gia đình, con cái... thay vì hỏi lang bang
70

sang những chuyện thật sự không đúng lúc và không đi vào trọng tâm vấn đề, như thăm
dò kiến thức của thân chủ về văn chương, lịch sử, địa lý, v, v...
- Thứ năm, trong trường hợp có câu hỏi nào đó mà thân chủ không muốn trả lời thì
nên ghi lại để dành vào những dịp khác, chứ không nên thúc ép thân chủ phải trả lời
ngay.
Trong đàm thoại cũng nên chú ý đặt những câu hỏi để cho thân chủ có nhiều cơ hội
phát biểu đầy đủ những điều thật ra họ muốn nói, nhưng đã quên hoặc vì lý do nào đó mà
không thể nói ra được. Nhà trị liệu phải tinh tế để nhận thấy những lúc nào, chỗ nào thân
chủ lúng túng trong lời nói, những tình tiết nào thân chủ muốn bỏ qua, những sự việc gì
thân chủ thật sự muốn nói nhưng vì quá cảm xúc lại không nói được. Khi thấy thân chủ
nói lạc đề, loanh quanh hay bối rối, nhà trị liệu cần dẫn dắt thân chủ trở lại với trọng tâm
đề tài sao cho phù hợp và thoải mái, tránh có cách nói làm thân chủ bất bình và tức giận.
Chẳng hạn, trong khi đang than phiền đứa con vị thành niên hư hỏng, thân chủ quay sang
kể chuyện ở sở làm. Trong những trường hợp này nhà trị liệu nên dùng lối nói phản ảnh
để dẫn dắt thân chủ trở lại vấn đề, bằng cách hỏi: “Cô đang đề cập đến chuyện hư hỏng
của cháu trai, nhưng cô chưa cho biết đầy đủ về trường hợp của cháu mà lại bỏ qua đê
nói chuyện khác. Tôi đoán có lẽ cô cũng có nhiều ưu tư, khổ tâm về chuyện của cháu lắm
nhưng lại muốn quên đi, có đúng vậy không?”.
Muốn thâu thập đầy đủ thông tin và hiểu rõ về thân chủ đang ngồi trước mặt mình, tất
nhiên nhà trị liệu cần đặt ra nhiều câu hỏi, nhưng nên tránh những câu hỏi làm cho thân
chủ có cảm giác như bị chất vấn hay bị qui kết, bắt nạt vì như thế sẽ rất dễ làm bế tắt mối
quan hệ trị liệu. Trong tình hình đó thân chủ có thể bắt đầu nổi giận hay nghi kỵ, dè
chừng và không nói thật lòng những gì về họ nữa. Chẳng hạn, để tìm hiểu thêm tin tức
thay vì nói: “Việc đã xảy ra như vậy hẵn là cô phải có một phần lỗi trong đó chứ gì?”,
nên nói: “Theo ý cô thì phần lỗi phải trong việc đó thuộc về những ai?” Hoặc để rõ ràng
hơn, ít ra cũng có thể nói: “Cô có nghĩ rằng bản thân mình cũng có phần lỗi nào đó trong
chuyện này?”. Nói tóm lại, những câu hỏi đưa ra phải hàm chứa tính cách khách quan,
không nên có tính cách đối đầu, thách đố, phán xét, hay tạo ra sự hiểu lầm, lo lắng và
hoảng sợ cho thân chủ.
Thông thường có hai cách đặt câu hỏi không làm đối tượng cảm thấy bị tổn thương và
dễ sẵn sàng hợp tác là:
- Thứ nhất, nhà trị liệu nên đặt những câu hỏi có tính cách giả thiết để thể hiện sự
khách quan và vô tư trước vần đề, nghĩa là nên dành cho thân chủ quyền được suy nghĩ
71