Tải bản đầy đủ
Tính chất và nội dung công việc:

Tính chất và nội dung công việc:

Tải bản đầy đủ

Vai trò tham vấn và tâm lý trị liệu không cho phép người chuyên viên ăn mặc
những màu sắc quá sặc sỡ, lem lúa hay những kiểu mẫu kỳ lạ, khó nhìn. Dù là nam hay
nữ cũng không được dùng những kiểu quần áo bê bối, hở hang hay bó chặt thân thể, chân
mang dép hoặc giày thể thao, và tóc tai bù xù không được chải gọn. Khi tiếp xúc với thân
chủ, không nên mặc những loại quần áo đặc biệt thường chỉ dùng trong thể thao thể dục
hay những kiểu áo quần dùng cho những trường hợp lễ lượt trọng đại, hay có tính cách cổ
truyền. Kiểu cách phù hợp nhất cho nhà trị liệu là nên luôn luôn ăn mặc những kiểu áo
quần lịch sự, đứng đắn, sạch sẽ, và màu sắc không quá lòe loẹt. Nói tổng quát, vai trò của
nhà trị liệu cũng giống như vai trò của các bác sĩ, giáo sư, luật sư đối với xã hội bên
ngoài nói chung, nhà trị liệu phải luôn luôn ăn mặc tươm tất, gọn gàng và sạch sẽ để thể
hiện tư cách của người chuyên viên cũng như tính chất quan trọng của công việc mình
đang làm.
Trong trường hợp mở phòng khám tư, muốn thu lệ phí từ thân chủ người chuyên
viên phải tự tìm hiểu thị trường hay qua đồng nghiệp để biết được các giá biểu thực tế ấn
định cho những dịch vụ mình sẽ cung cấp cho thân chủ. Ngoài ra, phải đánh giá đúng đắn
chất lượng của chính công việc mình cung cấp, tùy theo từng trường hợp, để từ đó có thể
đưa ra những khoản lệ phí hợp lý. Thông thường thân chủ chấp nhận thanh toán khoản lệ
phí theo yêu cầu của chuyên viên, nhưng điều này vẫn không có nghĩa là họ đã hoàn toàn
cảm thấy thoải mái, bằng lòng với những dịch vụ họ nhận được từ phía người chuyên
viên. Một khi thân chủ cảm thấy lệ phí không tương đồng với dịch vụ nhận được, thì khả
năng điều hành và duy trì công việc của người chuyên viên sẽ gặp nhiều khó khăn về sau.
Nhưng một vấn đề rất quan trọng khác mà những chuyên viên hành nghề tư nào
cũng phải nghĩ đến, đó là làm sao để thân chủ nào cũng phải trả đúng giá biểu của lệ phí
trong khi có thể có những thân chủ không đủ khả năng tài chánh? Nhà trị liệu có nên từ
chối làm việc với những thân chủ nào không có khả năng trả đủ lệ phí không? Đây là vấn
đề thường không có luật lệ ấn định, nên trong nhiều trường hợp, chính cá nhân người
chuyên viên sẽ tự quyết định lấy. Trong thực tế, có những chuyên viên sọan ra một thang
giá biểu lệ phí tỉ lệ theo mức lợi tức hiện có của thân chủ để giảm bớt gánh nặng cho
những người có mức lợi tức thấp. Nhưng vấn đề nầy cũng có nhiều rắc rối và sơ hở vì
một số thân chủ khi có cơ hội lựa chọn như vậy lại thường không kê khai lợi tức của họ
một cách khách quan, và như thế nhà trị liệu sẽ phải chịu nhiều trường hợp bị thất thoát lệ
phí bồi hoàn cho công việc và thì giờ mình đã bỏ ra.
Một vấn đề khác, nếu có những thân chủ muốn kéo dài thời gian của phiên gặp
để hy vọng giải quyết cho hết sự việc của mình thì trong trường hợp này nhà trị liệu có
nên đòi thêm lệ phí không? Một số chuyên gia cho rằng việc thân chủ đòi thêm thì giờ để
48

giải quyết công việc cũng hữu lý, và việc nhà trị liệu đòi trả thêm lệ phí cũng hữu lý và
công bằng; Tuy nhiên, nhiều chuyên gia khác lại thấy rằng nếu vấn đề nầy trở thành thói
quen thì lịch trình làm việc của người chuyên gia sẽ thường trở nên bị xáo trộn, dẫm đạp,
và lần hồi sẽ đưa đến tình trạng kém hiệu quả. Vậy cách tốt nhất là nên tùy vào tình hình
thực tế để có những quyết định tại chỗ. Chẳng hạn, nếu nhận thấy sự việc của thân chủ
nằm trong trường hợp khẩn cấp không thể từ chối được thì nhà trị liệu nên đồng ý với
thân chủ mà không nên gia tăng lệ phí.
Tuy nhiên, các trường hợp khẩn cấp trong tham vấn và tâm lý trị liệu cũng thường
ít xảy ra. Thông thường nếu không có gì quá khẩn cấp, nhà trị liệu nên giải thích vấn đề
khó khăn trong lịch trình công việc của mình cho thân chủ hiểu và theo đó nếu thấy cần
thiết thì làm cái hẹn thật sớm để tiếp tục công việc với thân chủ trong lần sau. Theo cách
đó thì mối quan hệ giữa thân chủ và người chuyên viên luôn mang tính chất trong sáng,
khách quan, công bằng, và có tính nghề nghiệp.
Vấn đề giữ đúng hẹn cũng phải được giao ước rõ ràng với thân chủ trong phiên
gặp đầu tiên. Có nhiều thân chủ thường bỏ hẹn hoặc không giữ đúng giờ hẹn nên nhà trị
liệu cần cho các thân chủ của mình biết trước những qui định trong vấn đề này. Cách làm
thông thường tại nhiều nơi là nhà trị liệu phải có trách nhiệm gọi trước một ngày để nhắc
nhở thân chủ về cái hẹn ngày hôm sau. Nếu thân chủ bỏ hẹn mà không thông báo lần đầu
tiên thì có thể lưu ý và cho qua, nếu từ lần thứ hai trở đi thì thân chủ phải chịu trách
nhiệm trả đủ lệ phí cho mỗi lần bỏ hẹn. Nếu thân chủ gọi trước một ngày để yêu cầu bỏ
hẹn hoặc làm hẹn lại thì không sao, nhưng nếu thân chủ chỉ gọi ít phút trước giờ hẹn, tùy
theo từng trường hợp, thân chủ có thể được miễn trả lệ phí hay chỉ phải trả một nửa lệ
phí. Cách làm như vậy chưa phải là hoàn toàn hợp lý, nhưng dù sao cũng để ngăn ngừa
một số thân chủ không coi trọng giờ giấc làm việc của nhà trị liệu.
Một vấn đề quan trọng khác và cũng rất thường xảy ra là vấn đề quà cáp mà các
nhà trị liệu thường được thân chủ của mình biếu xén. Cần nhìn nhận rằng bản chất của
công việc tham vấn và trị liệu tâm lý là cứu giúp, do đó vấn đề biếu quà để tỏ lòng biết ơn
của thân chủ là chuyện có thể xảy ra bình thường đối với một số thân chủ. Đó là chưa nói
đến những trường hợp có những thân chủ biếu quà với những dụng ý riêng tư, phức tạp
mà nhà trị liệu không thể lường trước được. Để có nhận xét đúng đắn và lập trường thi
hành nghiêm chỉnh trong vấn đề nầy, nhà trị liệu phải luôn chú ý vào hai yếu tố: luật lệ
và đạo đức nghề nghiệp.
Nguyên tắc và luật lệ trong ngành tham vấn và tâm lý trị liệu tại Hoa Kỳ vẫn cho
phép người chuyên viên nhận một số loại quà biếu tượng trưng thể hiện sự cảm mến và
49

lòng biết ơn của thân chủ. Chẳng hạn, nhà trị liệu có thể nhận một cuốn sách, bó hoa, cây
bút, cái khăn quàng cổ, hay cái cà vạt, v, v... vì những món quà như thế không gây sự tốn
kém tài chánh đáng kể, nhưng lại nói lên rõ ràng tình cảm có tính cách chân thành của
thân chủ. Tuy nhiên, luật vẫn can gián rằng về mặt đạo đức, nhà trị liệu cũng cần phải
luôn luôn tự hỏi bên trong những món quà ấy thân chủ muốn hàm ý điều gì, để từ đó có
thể quyết định nhận hay không nhận. Cần nhớ rằng bất cứ món quà nào cũng có kèm theo
một ý nghĩa nào đó. Có phải nó là do sự thành tâm hay là vì một ý định gì không được
trong sáng không? Quà cáp là một vấn đề phổ biến nhưng thường ẩn chứa những vấn đề
nhiêu khê bên trong; vì thế người chuyên viên trong cuộc cần phải ý thức được như thế
nào là phù hợp với luật lệ và đạo đức nghề nghiệp để có những quyết định nhận hay từ
chối món quà một cách hợp lý.
Tóm lại, mối quan hệ trị liệu diễn ra tốt hay xấu sẽ có ảnh hưởng to lớn cho sự
thành bại trong bất cứ một ca trị liệu nào. Vì vậy, nhà trị liệu phải là người nắm vững và
thi hành đúng đắn những điều lệ và nguyên tắc trong ngành, đồng thời phải có những
giao ước rõ ràng, phân minh với thân chủ ngay từ khi bắt đầu mối quan hệ trị liệu để
tránh tình trạng nhập nhằng, mâu thuẫn trong công việc hầu giúp thân chủ đạt được mục
đích yêu cầu của họ. (Xem tiếp phần chi tiết về luật lệ và đạo đức nghề nghiệp bên dưới)
3. Tư cách và tác phong của nhà trị liệu
Một số trường phái có những ý kiến khác nhau về cung cách làm việc của nhà trị
liệu; chẳng hạn, liệu pháp phân tâm quan tâm đến vai trò tư vấn, điều tra, và giải thích
của nhà trị liệu nhưng không đặt nặng vai trò tích cực và trực tiếp đối đầu của nhà trị liệu,
ít ra là trong giai đoạn đầu tiên; liệu pháp nhận thức/hành vi lại nhấn mạnh vai trò tích
cực và trực tiếp đối đầu của nhà trị liệu ngay từ lúc khởi đầu kế hoạch trị liệu; liệu pháp
nhân vị trọng tâm lại yêu cầu nhà trị liệu phải có phong thái khoan thai, cởi mở, chân
thành, tôn trọng và không phán xét, không trực tiếp chất vấn, điều tra, mà tạo mọi điều
kiện để thân chủ được thoải mái và tự chủ trong cuộc tương tác đối thoại. Về mặt lý
thuyết thì như vậy, nhưng kinh nghiệm lại cho thấy những chuyên gia trị liệu giỏi, từng
đạt nhiều thành quả trong các ca trị liệu, thường có những phong thái và cách ứng xử rất
giống nhau khi tiếp xúc với thân chủ của họ.
Dù phải áp dụng liệu pháp nào và trong trường hợp nào, thái độ và phong cách
chung của các nhà trị liệu có kinh nghiệm vẫn luôn luôn thể hiện sự điềm đạm, kiên nhẫn,
chú ý, quan tâm, tôn trọng và không phê phán ngay cả trong những lúc cần phải có những
câu hỏi thăm dò, tra vấn một vấn đề gì. Để có được một tác phong tự nhiên như vậy,
ngoài một phần do bản tính tự nhiên, nhưng phần lớn phải do sự tự tập luyện lâu dài. Một
50

chuyên viên có tính nôn nóng thường không thể nào đủ kiên nhẫn để ngồi lắng nghe thân
chủ mình muốn nói hết những câu chuyện ẩn ức từng để trong lòng. Mặt khác, một
chuyên viên không có sự cảm thông và vô cảm với các thân chủ đang có những cảnh đời
ngang trái, hụt hẫng, nghèo khó bần cùng, sẽ thường có thái độ rất thiêng lệch, thành
kiến, không thể nào hoàn toàn khách quan trong việc làm của mình, và theo đó không thể
giúp cho những thân chủ này vượt qua những điều khó khăn mà họ đang cần được giúp
đỡ.
Cũng có một số thái độ và phong cách phản lại nghề nghiệp mà nhà trị liệu cần
phải ý thức để loại bỏ. Chẳng hạn, một số nhà trị liệu, nhất là những người mới bước vào
nghề, thường có cảm tưởng quá tự tin, tự cho mình là nhân vật trí thức, khôn ngoan hơn
người, so sánh mình như một ảo thuật gia, một chiếc đũa thần trong công việc cứu giúp
người đời. Trong khi đó cũng có người có cảm tưởng rằng với nghề nghiệp này thì mình
trở thành người có đầy quyền năng trong xã hội, nên thường xem thân chủ mình như là
kẻ thấp kém, hư hỏng, yếu đuối, trẻ con, không có cố gắng, không biết đúng sai, những
con bệnh nghiện ngập khó trị, v, v... Tất cả ý nghĩ trên, tóm lại, đều hoàn toàn trái ngược
với tính chất đúng đắn của nghề tâm lý trị liệu.
Ngược lại, cũng có những chuyên viên mới vào nghề thường tỏ ra thiếu tự tin,
luôn lo sợ mình chưa đủ kinh nghiệm và kiến thức, e rằng mình sẽ làm những lầm lỗi
trong khi hành nghề. Đây là cảm giác rất tự nhiên chứ không có gì là bất thường, nhất là
đối với những chuyên viên mới tập nghề. Tuy nhiên, đồng thời cũng nên hiểu rằng tâm
trạng thiếu tự tin như vậy sẽ vẫn có những tác động không tốt vào khả năng điều hành
công việc của người chuyên viên.
Cần ý thức rằng tham vấn và tâm lý trị liệu là công việc hết sức phức tạp và những
kết quả, nếu có, của nó thường do rất nhiều yếu tố khác nhau mang lại chứ không phải
hoàn toàn do khả năng của người trị liệu. Bản chất công việc tham vấn và tâm lý trị liệu
khác xa với những loại ngành nghề trong đó người thi hành phải có lời cam kết rằng công
việc của họ rốt cuộc phải được hoàn thành thỏa đáng. Nói tổng quát, tham vấn và tâm lý
trị liệu là trao cho thân chủ mình một dụng cụ (phương pháp, cơ hội, cách thế… ) để họ
tự biết phải áp dụng thuận lợi cho chính họ. Có thể nói tham vấn và tâm lý trị liệu là một
nghề nghiệp dù tối cần thiết cho phúc lợi của cộng đồng xã hội, nhưng không hề có luật
lệ bắt buộc người thi hành phải đơn phương xác định với thân chủ rằng kết quả của công
việc trị liệu chắc chắn sẽ làm thỏa mãn các yêu cầu của thân chủ. Ý thức được như thế cá
nhân hành nghề sẽ giảm thiểu được cảm giác lo lắng và gia tăng sự tự tin trong công việc.

51