Tải bản đầy đủ
Tham vấn và Tâm lý trị liệu

Tham vấn và Tâm lý trị liệu

Tải bản đầy đủ

khoa để có quyết định về cách trị liệu căn bệnh suy thận của mình; một bệnh nhân khác
cần sự khuyến khích, động viên của nhà tâm lý để tinh thần được yên ổn trước khi chuẩn
bị lên bàn giải phẫu; một thân chủ cần những buổi tư vấn với luật sư về một vụ kiện; một
học sinh cần một buổi tham vấn với giáo viên chủ nhiệm để chọn một ngành học cho
tương lai; một cặp trai gái đính hôn cần chuyên viên tâm lý gia đình tham vấn về những
vấn đề liên quan đến hôn nhân; hay một người con cần cha mẹ mình khuyên nhủ, chỉ bảo
về cách ăn ở và xử thế trước khi rời gia đình để đi làm ăn xa, v, v ...Như vậy hai từ này
có khác nhau về ngữ nghĩa hay về cách nói, nhưng không khác nhau về mặt nội dung
công việc.
Cũng với những tính chất công việc tương tự như thế, ngành tâm lý lâm sàng lại gọi
đó là các công việc tham vấn hay tâm lý trị liệu. Vậy thì TV và TLTL giống và khác nhau
ở những điểm nào?
Như đã nói, cả hai công việc đều giống nhau về tính chất và mục đích. Cả hai đều sử
dụng các phương pháp và kỹ thuật tương tự nhau trong công việc trị liệu, bao gồm đối
thoại, chuyện trò, lắng nghe, thăm hỏi, quan sát, tìm hiểu, nhận xét, gợi ý, khích lệ, thuyết
giảng, tập luyện, nhắc nhở, trắc nghiệm, v, v... Mục đích của cả hai đều là giúp giải quyết
hay làm tốt hơn những vấn đề khó khăn trong cuộc sống, trong tư duy, tình cảm, ứng xử,
hay ở mức độ lý tưởng hơn, là chữa lành được những triệu chứng rối loạn tâm lý tâm
thần.
Nhưng trong tâm lý học lâm sàng, công việc của TV và TLTL thường khác nhau về
tầm mức và thời gian. TV hay TLTL cũng đều giúp cho thân chủ giải quyết được những
vấn đề. Tuy thế, trong nhiều trường hợp TLTL không chỉ dừng lại ở mức giải quyết xong
vần đề, mà còn đi sâu hơn trong việc giúp cho đối tượng có khả năng nội thị
(insightfulness), nghĩa là hiểu được một cách rõ ràng và sâu xa nguyên nhân nào đã tạo ra
vấn đề của mình, nhận dạng được những thôi thúc, ước vọng, những ức chế sâu kín trong
vô thức, những ký ức từng bị lãng quên, những khuyết tật và những chấn thương tâm lý
trong quá khứ... Mục tiêu cuối cùng của TLTL là tạo ra động lực để từ đó giúp đối tượng
có đủ sức mạnh trong các quyết định thay đổi, vượt qua những vấn đề của mình, hay là
sẵn sàng chịu trách nhiệm với những quyết định mình sẽ làm. TLTL sẽ giúp thân chủ
hiểu biết hơn về con người của họ trên suốt những chặng đường thân chủ đã trải qua, biết
thay đổi tư duy, tình cảm sao cho phù hợp với cuộc sống đang diễn tiến.
Nói tổng quát, TV thường diễn ra trong thời hạn một buổi hoặc vài buổi tương tác với
thân chủ, và trọng tâm của nó là định hướng sự việc (problem-oriented), nghĩa là chỉ
nhắm vào giải quyết sự việc. Nhưng công việc của TLTL, trong nhiều trường hợp,
13

thường không chỉ dừng lại ngang đó. Công việc của nó thường có bề sâu và đòi hỏi nhiều
thời gian vì trọng tâm của nó là định hướng con người (person-oriented), tức là tiến tới
sự hiểu biết sâu sắc hơn về bản thân con người đó. Nói rõ hơn, ngoài những kiến thức
căn bản phải thủ đắc trong ngành tham vấn, người thực hành tâm lý trị liệu phải là
người được thụ huấn nhiều kiến thức chuyên sâu về các khoa tâm lý tâm thần, tâm-sinh
lý-thần kinh, cũng như các phương pháp khám phá và can thiệp vào các trường hợp tâm
bệnh.
Sigmund Freud đưa ra lý thuyết rằng lãnh vực tinh thần cùa con người là một hệ thống
chức năng có cấu trúc nhiều tầng lớp (topographic theory), nghĩa là có thể phân bổ nó ra
thành những phần riêng rẻ, mặc dù những phần này luôn có sự liên quan gắn bó với nhau.
Nói khác đi, lãnh vực tâm lý của con người không chỉ được hiểu một cách sơ sài ở những
gì đang xảy ra trong hiện tại và trên bề mặt. Thật ra, ngoài cái phần thể hiện ra bên ngoài
(ý thức) như, ý thức thực tại, lý luận, nhận xét, quyết định, thích ứng… nó còn có cái
phần sâu bên trong (vô thức) như, những nhu cầu của bản năng, những thôi thúc tiềm
tàng, những giấc mơ, trí tưởng tượng, dấu hiệu bệnh lý, v, v…Và như thế, đi sâu hơn khả
năng giải quyết sự việc của TV, mong muốn của TLTL là hiểu thấu được cả hai phần sâu
bên trong và bên ngoài của đối tượng trị liệu.
Ví dụ dưới đây sẽ làm sáng tỏ hơn sự so sánh giữa TV và TLTL:
Một thân chủ có cuộc hẹn với nhà tâm lý để nhờ giúp giải tỏa tâm trạng đang căng
thẳng tinh thần và hoảng hốt trong khi anh ta phải đối diện với một vụ kiện ly dị. Sau vài
buổi tham vấn với nhà tâm lý, thân chủ đã nhận thức được vấn đề và bắt đầu thực tập
những kỹ thuật đã được học hỏi để giảm thiểu tâm trạng đang căng thẳng. Kết quả khả
quan là thân chủ đã nhanh chóng lấy lại được sự cân bằng tinh thần và sẵn sàng đón nhận
những gì sẽ xảy đến cho mình trong vụ kiện.
Có thể gọi trường hợp trên là một cuộc TV, vì thời gian làm việc chỉ có vài buổi
và nhà tâm lý chỉ căn cứ vào những sự kiện cụ thể đang có trong hiện tại để từ đó phát
họa một kế hoạch ngắn hạn giúp giảm thiểu tâm trạng căng thẳng của thân chủ, chứ
không đi sâu vào việc truy tìm nguyên nhân cốt lõi nào đã đưa đến vấn đề ly dị. Công
việc của nhà tâm lý trong trường hợp này cũng không mất quá nhiều thời gian cần phải
tìm hiểu về con người của thân chủ, bao gồm cá tính, trải nghiệm, quá trình phát triển,
tuổi ấu thơ, chấn thương, v, v...
Nhưng giả thiết rằng các triệu chứng căng thẳng và hoảng hốt lo sợ của thân chủ
chỉ tạm thời giảm bớt sau vài lần tham vấn, rồi đột nhiên các triệu chứng đó tái xuất hiện,
14

càng ngày càng trở nên trầm trọng hơn kể cả sau khi thân chủ đã ly dị một thời gian dài.
Lần này khi thân chủ trở lại tiếp tục thăm khám, câu hỏi trước tiên nhà tâm lý phải đặt ra
cho mình là: “Liệu những triệu chứng căng thẳng và hốt hoảng của thân chủ chỉ đơn
thuần là do vấn đề ly dị hiện nay, hay nó là một vấn đề đã trở thành mãn tính, bắt nguồn
từ những nguyên nhân xa xôi và sâu kín nào khác trong quá trình sống?” Câu hỏi này sẽ
khiến nhà tâm lý phải suy nghĩ để tìm kiếm một kế hoạch trị liệu sâu rộng và lâu dài hơn.
Kế hoạch trị liệu lần này cần có nhiều thời gian và có thể cần phải sử dụng một số
phương pháp và kỹ thuật để thăm dò, điều tra, trắc nghiệm, tìm kiếm những nguyên nhân
sâu xa nào là cốt lõi dẫn đến các triệu chứng căng thẳng có tính cách kiên trì và mãn tính
của thân chủ. Nhà tâm lý và thân chủ sẽ cùng thỏa thuận một hợp đồng trị liệu trong đó
có ấn định thời hạn, công việc và những mục tiêu cần phải đạt đến để giải quyết được vấn
đề. Mối quan hệ trị liệu trong lần này rõ ràng là phù hợp với tính chất công việc của
TLTL.
Nói một cách tổng quát, TV là thuật ngữ dùng cho những công việc có tiến trình
quan hệ ngắn, chỉ để giúp giải quyết một vấn đề, và thường không đi quá sâu vào việc tìm
hiểu bản chất của vấn đề. Trong khi đó TLTL là thuật ngữ thường chỉ dùng cho công việc
đòi hỏi nhiều thời gian, có khi liên tục cả vài năm, hoặc lâu hơn nữa. Mục tiêu của nó
cũng là giúp cho thân chủ giải quyết vấn đề, nhưng xa hơn nữa nó giúp thân chủ khám
phá ra được thực chất của vấn đề đó. Nói rõ hơn, nó giúp thân chủ nhận ra tính tương
quan giữa vấn đề và những gì đang diễn biến trong con người của họ, giúp họ thấy được
nguyên nhân của những triệu chứng đang mắc phải, và thấu hiểu được các tính chất ưu
khuyết trong những hành động, suy nghĩ, cảm nhận của họ để từ đó tạo cho họ động lực
thay đổi trong tương lai. Trong mối quan hệ trị liệu mang tính chất TLTL, đôi khi nhà
tâm lý cũng cần phải đóng vai trò như một thám tử, một nhà điều tra, hay nhà nghiên cứu
để tìm kiếm những khía cạnh sâu kín bên trong cuộc sống tinh thần của thân chủ.
Một điểm khác biệt nữa, do công việc làm ngắn hạn nên TV thường không để lại
mức độ cảm xúc sâu sắc và lâu dài cho cả hai đối tượng. Hơn nữa, ngoài những nguyên
tắc trong tham vấn cần phải giữ, nhà trị liệu không đặt nặng tầm quan trọng về tính chất
của mối quan hệ trị liệu. Ngược lại, mối quan hệ trong TLTL rõ ràng có tầm quan trọng
rất lớn, vì nó có thể tạo ra những hậu quả lâu dài về sau. Trong mối quan hệ TLTL, tính
cách lâu dài và gắn bó giữa hai đối tượng thường dễ tạo ra sự dính líu sâu đậm về mặt
cảm xúc và tình cảm có thể khó được giải tỏa, ngay cả sau khi hợp đồng trị liệu đã được
chấm dứt.

15

Sự quan hệ lâu dài đôi khi làm thân chủ cũng như người trị liệu có những trải
nghiệm tình cảm và cảm xúc khiến họ do dự và nuối tiếc việc quyết định chấm dứt mối
quan hệ. Các cuộc điều tra cho thấy đa số các chuyên viên tâm lý cũng như một số thân
chủ đều đồng ý rằng mối quan hệ trị liệu lâu dài thường để lại trong họ những ấn tượng
và cảm xúc dai dẳng, ngay cả khi ca trị liệu đã thật sự chấm dứt sau một thời gian khá
lâu. Đây là điều quan trọng liên hệ đến đạo đức nghề nghiệp mà luật lệ trong ngành tâm
lý lâm sàng đã thận trọng và nghiêm khắc cảnh giác.
Để kết luận, trong các công việc thuộc về tâm lý học lâm sàng, tính chất và nội
dung của hai công việc TV và TLTL dù có những điểm khác nhau, nhưng đường ranh
giới phân chia giữa hai công việc này cũng không hoàn toàn rõ rệt. Trong thực tế hai từ
ngữ này vẫn thường được sử dụng luân phiên như không có gì khác nhau về tính chất và
ý nghĩa khi không cần có sự phân biệt để nêu rõ vấn đề. Cũng tương tự như vấn đề xưng
hô và chỉ danh đối với những chuyên viên làm công tác tham vấn và tâm lý trị liệu trong
các bệnh viện, trung tâm y tế, và học viện... Những thành phần này thường được gọi bằng
những từ ngữ chung chung như nhà trị liệu (therapist), hay nhà tâm lý trị liệu
(psychotherapist) hay tham vấn viên (counselor), hay tùy theo bối cảnh công tác, trong
nhiều trường hợp họ còn được gọi là y sĩ (clinician) hay bác sĩ, tương tự như cách gọi các
chuyên gia trong lãnh vực y học, khi không cần có sự phân biệt rõ ràng về chức vụ, vị trí
và học vị chuyên ngành.
Lưu ý: Sau khi đã phân tích và giải thích đầy đủ nội dung và ý nghĩa của các từ
ngữ thường dùng trong ngành, để được ngắn gọn, kể từ trang sách này khi sử dụng từ
nhà trị liệu tức là có ý nói chung cho mọi chuyên viên trong ngành tham vấn và tâm lý
trị liệu, và từ TLTL sẽ luôn có ý bao hàm cho cả công việc tham vấn.
3. Hiệu quả của TLTL
Đã có nhiều nỗ lực kiểm tra và nghiên cứu về hiệu quả của môn TLTL trong việc
chữa trị các rối loạn tâm thần và tâm lý, nhưng cho đến nay vẫn còn những ý kiến trái
ngược, chống đối nhau về vấn đề này. Thật vậy, khác với cách chữa trị một căn bệnh
thuộc về thể chất, sự thành công của một ca bệnh được chữa trị bằng TLTL tùy thuộc rất
nhiều vào những khía cạnh có liên hệ gắn bó và kết hợp với nhau, không thể tách riêng
từng mảng ra để đánh giá được. Nó bao gồm các yếu tố thuộc về hoàn cảnh và bản thân
người bệnh, tính chất và mức độ của căn bệnh, tình huống vào thời điểm chữa trị, khung
thời gian chữa trị, khả năng và kinh nghiệm của người trị liệu cùng với những phương
pháp và kỹ thuật áp dụng. Nói gọn lại, sự thành công của một ca bệnh được chữa trị bằng
TLTL lệ thuộc phần lớn vào những yếu tố có tính cách chủ quan liên hệ đến cả bản thân
16

người bệnh và người trị liệu. Đó là những lý do chính mà các chuyên gia thường gặp
nhiều khó khăn khi đặt căn bản trên những tiêu chuẩn lượng giá hoàn toàn khách quan để
nghiên cứu kết quả của một ca bệnh.
Hơn nữa, tiêu chuẩn đánh giá tính hiệu quả của TLTL đôi khi rất khó đo lường trong
nhiều trường hợp. Chẳng hạn, có những trường hợp sự thành công của một ca TLTL đôi
khi chỉ do sự cảm nhận riêng tư của thân chủ, mà những cảm nhận của thân chủ thường
lại bị tác động bởi nhiều yếu tố có thể không có liên hệ gì đến tính hiệu quả thật sự của
TLTL. Thực tế cho thấy có những thân chủ, có lẽ vì đã tốn nhiều thì giờ và chi phí cho
các phiên TLTL, nên có ảo tưởng rằng bản thân mình đã thật sự có nhiều biến chuyển
mới mẻ. Nhưng về mặt tâm lý nó cũng là một ảo tưởng có ích, ít ra là trong một giai
đoạn. Ngược lại, cũng có những trường hợp thân chủ nửa chừng tự ý bỏ cuộc vì cảm thấy
không có tiến triển gì qua một thời gian trị liệu. Tuy nhiên, về sau này chính thân chủ lại
nhận thấy rằng nhờ vào tác động của những buổi làm việc với nhà trị liệu trước đây mà
hiện nay nhận thấy bản thân mình có nhiều thay đổi và tiến bộ trong các cách suy nghĩ,
phán đoán, cảm nhận và hành động trong cuộc sống hiện tại. Vậy khác với trường hợp
trước, trường hợp sau lại cho thấy kết quả tích cực của TLTL vẫn là điều thực tế, chẳng
qua nó đã diễn biến một cách chậm chạp, ngấm ngầm và tiềm ẩn, rất khó để nhận biết
thôi.
Ngoài ra, định nghĩa về sự thành công của TLTL cũng là một vấn đề khó khăn. Mức
độ thành công trong việc chữa trị một rối loạn tâm thần hay một số triệu chứng bất
thường về tâm lý không dứt khoát như việc chữa trị một căn bệnh thể chất. Ở mức độ nào
thì gọi là TLTL đã thành công? Có người cho rằng sự thành công của công việc TLTL
không thể được đánh giá bằng những con số, mà phải được nhận thức một cách uyển
chuyển và tinh tế hơn. Kết quả của TLTL có thể xảy ra ở nhiều mức độ và giai đoạn khác
nhau chứ không nhất thiết phải đạt đến một mức độ lành bệnh nhất định như một căn
bệnh thể chất. Ở mức độ khiêm nhường nhất, TLTL cũng như toa thuốc giảm đau, nếu nó
không có khả năng chữa lành căn bệnh được thì ít nhất nó cũng làm dịu đi sự đau đớn,
cảm giác buồn khổ, hay giúp thân chủ nhận ra được những nét tiêu cực, không hợp lý, sai
trái trong những cách ứng xử nào đó của mình để có sự thay đổi. Như vậy, một khi thân
chủ xác nhận rằng TLTL đã làm cho mình có sự thay đổi, cảm thấy thoải mái hơn, nhận
thức đúng đắn hơn, ứng xử thích hợp hơn… chỉ chừng đó là đủ để nói lên sự thành công
rồi.
Chẳng hạn, một đôi vợ chồng đang trên đường tiến hành thủ tục ly dị vì lý do là cả hai
đều không chịu đựng nhau nữa về sự khác biệt cá tánh, cũng như các cách cư xử trong
cuộc sống chung. Cả hai được khuyến khích tìm gặp chuyên viên TLTL. Sau một số
17