Tải bản đầy đủ
CHƯƠNG 3 : THỰC TRẠNG ÁP DỤNG QUY ĐỊNH VỀ PHÁP NHÂN, PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN

CHƯƠNG 3 : THỰC TRẠNG ÁP DỤNG QUY ĐỊNH VỀ PHÁP NHÂN, PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN

Tải bản đầy đủ

3.2. Phương hướng hoàn thiện quy định về pháp nhân
Chế định Pháp nhân trong Bộ luật dân sự của nước ta cần được sửa đổi cơ bản
vì chế định này hoàn toàn không phát huy tác dụng trong đời sống xã hội bởi nó chưa
phù hợp thực tế cũng như chưa đáp ứng về mặt khoa học pháp lý dân sự. Thậm chí về
một phương diện triết học nó còn mơ hồ, lẫn lộn, thiếu hẳn tính tư tưởng và logic. Do
đó, yêu cầu khi xây dựng môi trường pháp lý đối với pháp nhân là phải khắc phục được
các điểm yếu này.
Khung chính sách về thuế như miễn, giảm hoặc không ưu đãi đều phải có tiêu
chí. Tất nhiên chính sách này liên quan đến chế định quyên góp và nhận tài trợ.
Chế định về thẩm quyền của các cơ quan, tổ chức trong việc đăng ký hay giải
thể cùng với quyền của công dân được tiếp cận một cách công khai quá trình đăng ký
thành lập hay giải thể là những vấn đề cần được quy định rõ ràng.
Bằng việc không quy định rõ ràng trách nhiệm cá nhân trong chế định Pháp
nhân của Bộ luật Dân sự và các đạo luật nội dung cụ thể trên từng lĩnh vực, các vi
phạm trong các tổ chức lợi ích công của ta hiện nay không thể áp dụng chế định nào để
xử lý vì chế độ “trách nhiệm tập thể” mơ hồ đã bị hiểu và áp dụng lẫn lộn, sai trái. Kết
quả là công sức và tài sản của nhân dân trong nước, vay của quốc tế huy động cho các
tổ chức lợi ích công đã rơi vào tay nhóm hay cá nhân. Chế định hình sự thực tế đã trả
lời rất ít tác dụng răn đe hành vi lợi dụng tổ chức lợi ích công, rất ít hiệu quả đòi bồi
thường thiệt hại.
Cần coi trọng định chế pháp nhân nghề nghiệp
Coi trọng vì đó là loại pháp nhân có sức đóng góp rất lớn và hiệu quả cho xã hội
trong tiến trình phát triển bền vững dân tộc, quốc gia. Nhưng trên thực tế, nó đang gặp
rất nhiều trở ngại.
Các pháp nhân nghề nghiệp của Việt Nam chưa đáp ứng nhu cầu xã hội:
– Môi trường dịch vụ xã hội chưa đáp ứng nhu cầu đa dạng của con người, xã
hội.
– Người dân vẫn chưa có nhiều thói quen trông cậy (thuê) người có chuyên môn
hành nghề để được hưởng một dịch vụ tốt nhất, chất lượng nhất trên cơ sở hợp đồng
33

thoả thuận về quyền nghĩa vụ hai bên mà hay nhờ vả. Điều này có thể nhận thấy qua
hoạt động dịch vụ pháp lý (tuy nhiên ở Thành phố Hồ Chí Minh hoạt động này phát
triển mạnh).
– Một số tổ chức nghề nghiệp vẫn chưa thực sự là tổ chức chuyên môn độc lập
bởi vẫn còn mang tính sự nghiệp hành chính, thuộc khu vực Nhà nước. Ngành đào tạo,
y tế-sức khỏe, chống tệ nạn xã hội, bảo vệ môi trường, dịch vụ tư vấn và hoạt động bổ
trợ tư pháp là những ví dụ.
– Các tổ chức nghề nghiệp lệ thuộc và ỷ lại nhà nước; một số tổ chức hoạt động
hành chính hoá; năng lực chuyên môn và kỹ năng hành nghề yếu, kém linh hoạt.
– Một số Bộ vẫn đang quản lý và can thiệp quá sâu, thậm chí trực tiếp tiến hành
các hoạt động mang tính nghề nghiệp trợ giúp xã hội. Nhiều đơn vị sự nghiệp của các
Bộ rầm rộ ra đời đã trở thành “sân sau” của Bộ, gây nên sự bất bình đẳng đối với các
pháp nhân nghề nghiệp tư (tự chủ, ngân sách không cấp).
– Sản phẩm của tổ chức nghiên cứu, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học xã hội có
thể thấy qua các đề tài nghiên cứu của các đơn vị sự nghiệp thuộc nhà nước ít được
ứng dụng nên gây lãng phí rất lớn.
Chúng có tính chất như:
– Là bộ phận quan trọng cấu thành nên khu vực xã hội công dân (không thuộc
khu vực nhà nước và khu vực kinh doanh);
– Không phải là tổ chức chính trị;
– Là tổ chức phi lợi nhuận.
– Tổ chức có thành viên như Liên hiệp, Hội, Câu lạc bộ … hay, tổ chức không
có thành viên như Quỹ văn xã, Trung tâm, Nhà…
– Hoạt động nâng cao đời sống kinh tế, văn hoá, môi trường cho con người;
phát triển các nguồn lực xã hội.
Chúng có đặc tính ở các điểm sau:
– Phải đăng ký tư cách pháp nhân mới được hoạt động
– Kết hợp lợi ích nhóm với lợi ích công cộng (hoặc lợi ích người thứ ba)

34

– Hoạt động theo một lĩnh vực ngành nghề nhất định như đào tạo, y tế-sức khỏe,
phòng chống tệ nạn xã hội, bảo vệ môi trường, tư vấn trong đó có tư vấn pháp luật, các
hoạt động bổ trợ tư pháp, các hoạt động dịch vụ thể thao và văn hoá…
– Những đóng góp nhiều nhất của tổ chức nghề nghiệp đối với sự phát triển
quốc gia là các hoạt động nghiên cứu, ứng dụng và hoạt động dịch vụ xã hội.
– Quy chế tự quản có một đặc thù, đó là loại “Quy chế đạo đức hành nghề” mà
các cá nhân muốn hành nghề phải tự nguyện tuân thủ bởi vì các quyền, bổn phận và
trách nhiệm dân sự hết sức thiết thân, cụ thể và rõ ràng.
Pháp nhân có sinh thì cũng có tử
Với tư cách là một nhóm người liên kết hoạt động vì mục đích chung, một Ban
sáng lập hội với một số người có đủ năng lực dân sự thể nhân cùng nhau chuẩn bị các
bước thành lập hội. Sau khi tập hợp đủ điều kiện, Ban sáng lập sẽ đăng ký với cơ quan
có thẩm quyền (có thể là cơ quan Tư pháp là Toà án, có thể là cơ quan hành chính
thuộc Chính phủ) để trở thành pháp nhân mang tính cách hội (có hội viên) và phi lợi
nhuận.
Xem xét tư cách thể nhân (người sinh ra tự nhiên) ta thấy, sau khi được sinh ra
sẽ đăng ký khai sinh để có tư cách công dân, đến năm 18 tuổi người này sẽ đăng ký thẻ
căn cước/chứng minh thư để có đủ năng lực. Từ đó, người này mới có tư cách hoàn
chỉnh để tham gia mọi quan hệ xã hội như kết hôn, giao dịch tài sản, lập hội; trong
quan hệ với Nhà nước như làm nghĩa vụ quân sự, đóng thuế.
Đối chiếu quá trình hình thành pháp nhân cho thấy thực chất là thủ tục đăng ký
kép mà ở đó vừa là nhằm khai sinh hội, lại vừa để hội có đủ năng lực pháp lý khiến cho
pháp nhân đó có đủ tư cách tham gia các giao dịch và quan hệ xã hội tương thích trên
cơ sở tự chịu trách nhiệm (dân sự, hành chính, hình sự). Như vậy, cũng giống như thể
nhân, pháp nhân có sinh ra và có chết đí, các sự kiện sinh-tử đó đều được pháp luật
quốc gia quy định nhằm quản lý xã hội.
Việc sinh ra và chết đi của một pháp nhân dân sự như Hội/Quỹ đều phải được
bố cáo trên phương tiện thông tin đại chúng liên tục trong một số ngày nhất định theo
nguyên tắc công khai và là cơ hội để thực thi nguyên tắc “biết và không thể không
35

biết”, là một nguyên tắc đặc biệt trong thủ tục kiện đòi thanh toán khoản nợ, bồi
thường, hay miễn trừ nghĩa vụ.
Thực tế cho thấy một số hội lớn có tính cách đoàn thể nhân dân đặc biệt của
nước ta không “chết” mà chỉ là tự đang đổi mới mình cho phù hợp tình hình mới. Đây
là xu hướng không phù hợp với quy chuẩn thông lệ đối với pháp nhân hội. Mọi pháp
nhân dân sự sau một thời gian hoạt động nó sẽ kết thúc số phận theo một trong hai con
đường: tự giải thể hay bị Nhà nước giải thể. Khi nó tự giải thể có thể diễn ra theo một
trong các tình huống sau: i) Đã đến thời hạn cuối cùng do điều lệ của hội quy định; ii)
Hoàn thành mục đích của hội; iii) Quá bán số hội viên nhất trí đề nghị giải thể vì căn
cứ vào thực trạng của hội như: không còn tài chính để hoạt động, muốn thay đổi mục
đích và tôn chỉ hoạt động, người đứng đầu đương nhiệm từ chối vị trí và hội không tìm
ra được một ai nhận đảm trách vị trí đó v.v…
Mặt khác, sự tồn tại qúa lâu một hội là cơ hội tạo nguy cơ để hội đó được thủ
đắc (chiếm hữu và sở hữu) bất động sản (theo khái niệm pháp lý dân sự truyền thống
và thông lệ) quá lâu khiến chúng không đuợc đưa vào quá trình giao lưu hàng hoá
trong xã hội. Hệ quả này chúng ta sẽ lường được nếu như hình dung đây đủ nội dung
cấu trúc bất động sản, bới bên cạnh việc mất nguồn tài sản xã hội vô cùng lớn còn có
thể là cơ chế giao dịch ngầm bất động sản ngoài pháp luật, gây nên rối loạn do không
thể áp dụng thể chế đăng ký quốc gia đối vói loại bất động sản ngầm này. Do đó, “nhà
lập pháp cũng lo ngại trước việc các hội có thể trở thành chủ sở hữu của nhiều bất động
sản trong một thời gian quá dài (vì hoạt động của hội có thể kéo dài mãi mãi thậm chí
đến hàng thế kỉ nếu trong điều lệ thành lập không quy định cụ thể thời gian hoạt động
của hội). Điều này đồng nghĩa với việc các bất động sản do hội sở hữu sẽ nằm ngoài
quy trình lưu thông kinh tế quá lâu”.[8]
Năng lực pháp nhân
Luật dân sự các nước Lục Địa chỉ dùng từ ‘năng lực’ – capacity, không dùng
từ ‘năng lực pháp luật’ hay ‘năng lực hành vi’, lại càng không dùng cụm từ ‘mất năng
lực hành vi’ mà chỉ là ‘thiếu khả năng phân biệt sự vật/hiện tượng- lacking abilities to
discriminate things’ hoặc ‘khả năng bị giới hạn -limited ability’. Các thân trạng yếu thế
36

này hoàn toàn không phải là khái niệm ám chỉ địa vị pháp lý của thể nhân hay pháp
nhân như cách phân biệt trong giáo trình giảng dạy luật nước ta. Từ giáo trình lại biến
thành quy phạm pháp luật thì quả thật là nhầm lẫn và nguy hại, vì bất cứ ai cũng nại
với toà án về tình trạng “năng lực hành vi” của thể nhân hay pháp nhân nào đó để yêu
cầu một lệnh khẩn cấp, hay tuyên bố vô hiệu giao dịch.
Với Thể nhân đó là năng lực của người đủ 18 tuổi; với Pháp nhân đó là năng lực
của thực thể được Nhà nước thành lập hay công nhận thông qua hành vi đăng ký để trở
thành pháp nhân kinh doanh hoặc pháp nhân phi lợi nhuận (Hội/Quỹ).
Các pháp nhân thuộc kinh doanh thị trường (hay bán thị trường) hoặc là pháp
nhân phi lợi nhuận và phi thị trường hoạt động trên các lĩnh vực khác nhau về văn hoá,
thể thao, chính trị…đang được pháp luật quốc gia định chế nó với số phận pháp lý gần
tương tự như thể nhân (năng lực thể nhân là năng lực đầy đủ, trọn vẹn nhất so với năng
lực pháp nhân).
Đánh giá về Dự thảo Bộ luật Dân sự hiện nay đang trong quá trình sửa đổi
Tôi ủng hộ cao về ý tưởng và nội dung quy định có tính hoàn toàn mới[9] về
chương Pháp nhân trong dự thảo lần này, theo đó:
- Có các nội dung: đăng ký; thành lập; năng lực; điều lệ; mục đích; điều hành và
đại diện; chia tách, sáp nhập và giải thể.
- Không phân loại pháp nhân.
Tuy nhiên, tôi kiến nghị cần có khoản ghi rõ: Bộ luật này không áp dụng đối với
các pháp nhân Chính trị; Nhà nước và Tôn giáo/.
TIỂU KẾT CHƯƠNG II
Trong chương II ta đi sau hơn về pháp nhân, nếu ở trương I ta hiểu thế nào về
pháp nhân và điệu kiện để thành lập pháp nhân thì trương II ta biết rõ có bao nhiêu
pháp nhân và mỗi loại có trách nhiệm nghĩa vụ gì.

37

KẾT LUẬN
Trong giai đoạn hiện nay, khi đất nước đang trong quá trình hội nhập kinh tế
quốc tế, các quan hệ xã hội do tác động của nền kinh tế thị trường càng trở nên đa
dạng và phức tạp hơn. Vì vậy việc nhận thức đầy đủ, đúng đắn về pháp nhân trở nên
rất quan trọng và cần thiết. Trong đề tài môn học này, em đã nghiên cứu về các điểm
mới của BLDS 2015 quy định về pháp nhân, về sự cần thiết phải đổi mới của BLDS.
Qua nghiên cứu đã chỉ rõ những vấn đề còn vướng mắc mà BLDS 2005 chưa giải
quyết được, nhưng thực tế áp dụng pháp nhân, từ đó có sự đánh giá đúng đắn áp dụng
luật.
Tuy nhiên trong quá trình nghiên cứu còn nhiều điểm thiếu sót và hạn chế.
Em rất mong nhận được sự quan tâm đóng góp quý báu của các thầy, cô giáo và các
bạn./.

38