Tải bản đầy đủ
3 Một số lý luận về thiết bị dạy học

3 Một số lý luận về thiết bị dạy học

Tải bản đầy đủ

Header Page 21 of 161.

12

- Thiết bị dạy và học hiện đại, là những thiết bị dạy và học mới được đưa vào
nhà trường; ví dụ các sản phẩm công nghệ điện tử viễn thông như camera số, máy
chiếu đa phương tiện…
b. Căn cứ theo cách sử dụng:
Theo tác giả Tô Xuân Giáp, căn cứ theo cách sử dụng mà TBDH được chia làm
2 nhóm: Phương tiện dùng trực tiếp để dạy học và phương tiện dùng để chuẩn bị và
điều khiển lớp học
• Phương tiện dùng trực tiếp để dạy học được chia thành hai nhóm nhỏ:
-

Các phương tiện truyền thống là các phương tiện đã được sử dụng từ lâu đời và

ngày nay từng lúc, từng nơi vẫn còn được sử dụng;
-

Các phương tiện nghe nhìn được hình thành do sự phát triển của các ngành

khoa học kỹ thuật đặc biệt là ngành điện tử. Do có hiệu quả cao trong truyền thông dạy
học nên phương tiện nghe nhìn được sử dụng ngày càng nhiều trong quá trình dạy học.
• Phương tiện dùng để chuẩn bị và điều khiển lớp học:
Nhóm này gồm có các phương tiện hỗ trợ, phương tiện ghi chép và các phương
tiện khác.
-

Phương tiện hỗ trợ: các loại bảng viết, các giá cố định và lưu động để đặt các

phương tiện trình diễn, thiết bị thay đổi cường độ ánh sáng trong lớp... nhằm giúp cho
giáo viên sử dụng các phương tiện dạy học được dễ dàng, có hiệu quả cao và không
làm gián đoạn quá trình giảng dạy của giáo viên.
-

Phương tiện ghi chép: các phương tiện giúp cho việc chuẩn bị bài giảng, lưu trữ

số liệu và kiểm tra kết quả học tập của học sinh được nhanh chóng và dễ dàng.
Ngày nay, máy vi tính đã được sử dụng nhiều trong các trường học và được coi
như một phương tiện có thể dùng để trực tiếp dạy học, vừa có thể được dùng cho việc
kiểm tra, lưu trữ tài liệu và chuẩn bị bài giảng.
Ngoài ra, TBDH còn được phân chia theo một số cách thường gặp như sau:
a) Theo đặc tính tác động đến các giác quan
-

Các phương tiện nghe;

-

Các phương tiện nhìn;

-

Các phương tiện nghe – nhìn.

Footer Page 21 of 161.

Header Page 22 of 161.

13

b) Theo thành phần người học
-

Các phương tiện dành cho cá nhân;

-

Các phương tiện dành cho nhóm học tập;

-

Các phương tiện dành cho tập thể lớp.

c) Về phía giáo viên thì phân loại theo dạng sản phẩm là phổ biến nhất:
-

Tranh, ảnh, bản đồ: loại hình được sử dụng nhiều nhất dùng để minh họa một

sự vật, một hiện tượng ở nhiều môn học;
-

Băng ghi âm, băng ghi hình: có tính năng tái hiện hiện thực thông qua âm

thanh, hình ảnh và có tác động mạnh đến xúc cảm và nhận thức của học sinh;
-

Tấm nhựa trong, phim miếng: giúp nghiên cứu sự vật, hiện tượng dưới dạng

tính trong một thời gian trình bày tùy ý;
-

Mẫu vật (vật thật): là phương tiện giúp nghiên cứu nguồn gốc tự nhiê, loại này

hết sức đa dạng và phong phú;
-

Mô hình: mô phỏng lại sự vật, một quy trình, cho phép nghiên cứu cấu tạo, hoạt

động của những đối tượng dựa trên phương pháp tương tự;
-

Phần mềm vi tính: là công nghệ thông tin đa phương tiện có tính năng lưu trữ,

hiển thị được kết hợp bởi các văn bản truyền thống, các hình ảnh, các âm thanh hoặc
các đoạn phim minh họa;
-

Máy móc, hóa chất và dụng cụ thí nghiệm: là phương tiện đặc trưng cho các

môn khoa học thực nghiệm như vật lý, hóa học, sinh học, kỹ thuật công nghiệp.
1.3.2 Vị trí và vai trò của thiết bị dạy học
Thiết bị dạy học là một trong những điều kiện vật chất của nhà trường, là một
thành tố không thể thiếu trong hoạt động dạy học và giáo dục. Vị trí cụ thể của TBDH
– phương tiện GD được thể hiện cụ thể trong sơ đồ 1.1 như sau:

Footer Page 22 of 161.

Header Page 23 of 161.

14

Mục đích, nhiệm vụ giáo dục

Nhà giáo dục
Phương pháp,

Môi

Môi

PHƯƠNG TIỆN,

trường

Kinh tế

hình thức tổ chức

KH –

- XH

GD

công

trường

Nội dung

Người được GD

nghệ

Kết quả giáo dục
Sơ đồ 1.1: Cấu trúc nhân tố của hoạt động GD
Thiết bị dạy học có vai trò rất quan trọng trong quá trình dạy học và giáo dục, là
một trong những điều kiện quyết định thành công của việc đổi mới phương pháp dạy
học, tạo tiền đề để thực hiện tốt nội dung và phương pháp dạy học, hỗ trợ tích cực
trong việc xác định nội dung và lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp.
Các TBDH được lựa chọn thích hợp và sử dụng có hiệu quả là công vụ hỗ trợ
đắc lực trong tiết dạy, tránh được tình trạng truyền thụ kiến thức một chiều, giúp tiết
dạy trở nên sinh động, dễ hiểu; giúp người giáo viên nâng cao năng lực sáng tạo của
mình trong công tác giảng dạy; tăng hiệu quả hoạt động nhận thức của học sinh, lý
thuyết được kết hợp với thực hành, minh họa giúp cho HS nhớ kiến thức lâu và sâu sắc
hơn, tạo cho HS những tình cảm tốt đẹp với môn học.
Không ít nội dung học tập phức tạp cần đến sự hỗ trợ tích cực của phương tiện
trực quan mới giải quyết được những vấn đề trừu tượng. Theo nguyên lý “Học đi đôi

Footer Page 23 of 161.

Header Page 24 of 161.

15

với hành”, người học rất cần được trực tiếp thực hành dựa trên những kiến thức lý
thuyết đã học bằng các dụng cụ, thiết bị cụ thể. [9]
Dạy học tích cực yêu cầu người học tham gia có ý thức vào các hoạt động tự
khám phá, học hỏi để chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kĩ năng cần thiết. Như vậy, TBDH
là điều kiện và phương tiện tất yếu để có thể tiến hành phương pháp dạy học tích cực.
Thiết bị dạy học là cầu nối để giáo viên, học sinh cùng hành động tương hợp
với nhau chiếm lĩnh được nội dung dạy học, thực hiện mục tiêu dạy học, sử dụng
phương pháp dạy học. Có thể sơ đồ hóa mối quan hệ giữa TBDH và các yếu tố trên
như sau:
Mục tiêu
dạy học

Học sinh

Giáo viên

Phương pháp

Nội dung
dạy học

dạy học
Thiết bị
dạy học

Sơ đồ 1.2: : Mối quan hệ tương tác giữa TBDH và các yếu tố khác
Theo sơ đồ 1.2, có thể nêu ra một số vai trò chính của TBDH như sau:
-

TBDH là công cụ lao động của người giáo viên;

-

TBDH là phương tiện nhận thức của học sinh;

-

TBDH cụ thể hóa nội dung dạy học;

-

TBDH vật chất hóa phương pháp dạy học;

Footer Page 24 of 161.

Header Page 25 of 161.
-

16

TBDH tham gia vào thúc đẩy sự hiện thực hóa mục tiêu dạy học, góp phần làm
cho quá trình dạy học đạt hiệu quả cao.
Nỗ lực thực hiện đổi mới phương pháp, cải cách nội dung giáo dục được thực

hiện sẽ không đạt được kết quả cao nếu không đi cùng việc cải tiến, nâng cao số lượng
và chất lượng TBDH. Việc tạo điều kiện để thực hiện các tiết học sinh động, thu hút
bằng các phương tiện tạo hình ảnh, âm thanh, việc hiện thực hóa các kiến thức lý
thuyết bằng hoạt động thực hành, thí nghiệm là tất cả những gì TBDH cung cấp cho
hoạt động dạy học.
Việc sử dụng TBDH trong nhà trường có khả năng giúp ích nhiều cho việc giáo
dục tư tưởng – đạo đức, giáo dục lao động, giáo dục nhân cách của người lao động
mới cho học sinh. “Đối với học sinh, nhất là các cấp học nhỏ, yếu tố đạo đức chủ yếu
nhất và trước nhất cần rèn luyện là ý thức bổn phận, ý thức trách nhiệm mà trước hết là
trách nhiệm, bổn phận học tập tốt”. [5]. Giáo dục lao động cho các em cũng bắt đầu và
thực hiện trong lao động chủ yếu nhất của các em: học tập, vượt khó học tập, hăng say
và sáng tạo trong học tập. Đó cũng là những nét cần thiết bước đầu của người lao động
mới. Vai trò của TBDH được thể hiện khi đáp ứng được yêu cầu này, TBDH có thể
gây ra được hứng thú học tập cho học sinh, giúp các em nắm vững kiến thức, phát huy
tính sáng tạo, hình thành phẩm chất đạo đức nói trên.
Chính vì những lý do trên, chúng ta có thể thấy rằng TBDH có vai trò vô cùng
quan trọng và không thể thiếu trong hoạt động dạy học, giáo dục của nhà trường, thậm
chí là ở bất cứ nơi nào có diễn ra hoạt động dạy học nếu muốn đạt được chất lượng và
hiệu quả cao thì cần phải sử dụng TBDH.
1.3.3 Yêu cầu chung khi sử dụng thiết bị dạy học
Việc sử dụng thiết bị dạy học phải đảm bảo đạt được hiệu quả giáo dục của tiết
học có sử dụng nó. Có khả năng, việc sử dụng TBDH không đúng nguyên tắc dẫn đến
phản tác dụng, làm giảm chất lượng của quá trình dạy và học. Chính vì vậy, cần phải
tuân thủ những yêu cầu, nguyên tắc khi sử dụng TBDH để đạt được kết quả như mong
muốn.
Để nâng cao hiệu quả sử dụng TBDH trong quá trình dạy và học cần đảm bảo
thực hiện những yêu cầu cơ bản sau đây:

Footer Page 25 of 161.

Header Page 26 of 161.

17

a) Sử dụng TBDH đúng lúc; nghĩa là sử dụng TBDH vào lúc cần thiết, lúc học
sinh mong muốn được quan sát nhất , gợi nhớ trong trạng thái tâm sinh lý thuận lợi
nhất (trước đó giáo viên đã dẫn dắt, gợi mở, nêu vấn đề chuẩn bị).
TBDH chỉ nên xuất hiện khi nào thực sự cần dùng đến, tránh trưng bày nhiều
TBDH trước mắt học sinh lúc chưa sử dụng sẽ gây phân tâm sự chú ý của các em đối
với nội dung bài học.
Trước khi sử dụng, cần có sự chuẩn bị về vấn đề sẽ sử dụng TBDH cho nội
dung nào của bài học, loại thiết bị cần sử dụng và mục đích của việc sử dụng TBDH
đó. Không sử dụng TBDH tình cờ, ngẫu hứng gây mất thời gian chuẩn bị và phân tán
sự chú ý của học sinh.
b) Sử dụng TBDH đúng chỗ:
Khi sử dụng, cần tìm vị trí để giới thiệu TBDH trên lớp một cách hợp lý nhất,
giúp học sinh có thể sử dụng nhiều giác quan nhất để tiếp xúc với phương tiện một
cách đồng đều ở mọi vị trí trong lớp, mọi tầm nhìn xa nhất đều có thể dễ dàng quan
sát.
Các thiết bị dạy học phải được bố trí tuyệt đối an toàn cho giáo viên và học sinh
trong và ngoài giờ học. Đồng thời phải bố trí sao cho không ảnh hưởng đến quá trình
làm việc, học tập của lớp khác.
Đặt các TBDH chưa được sử dụng ở những nơi hợp lí, tránh việc chiếm diện
tích và phân tán sự chú ý của học sinh.
Tùy theo điều kiện phòng học, ánh sáng, khả năng nhìn thấy của học sinh mà
giáo viên lựa chọn sử dụng những TBDH phù hợp, đảm bảo hiệu quả khi sử dụng.
c) Sử dụng TBDH đúng mức độ và cường độ
Sử dụng TBDH trong một khoảng thời gian hợp lý của tiết học, xác định độ dài
thời gian sử dụng thiết bị đó.
Sử dụng TBDH phù hợp với yêu cầu của mỗi tiết lên lớp và trình độ tiếp thu
kiến thức của học sinh. Nếu sử dụng quá nhiều một loại TBDH trong một tiết học sẽ
ảnh hưởng đến các bước của giờ lên lớp, học sinh sẽ chán nản, kém tập trung dẫn đến
chất lượng dạy học sẽ không đạt được như mong muốn.

Footer Page 26 of 161.

Header Page 27 of 161.

18

GV cần nghiên cứu, cân nhắc kĩ nội dung sách giáo khoa của môn học. Căn cứ
vào số TBDH được trang bị và tự làm mà định ra kế hoạch sử dụng cụ thể các loại
hình TBDH đã có sao cho mỗi chủng loại đều được phát huy tốt tác dụng của nó và
nâng cao hiệu quả sử dụng trong quá trình dạy học.
TBDH được sử dụng tuyệt đối phải phù hợp với yêu cầu về nội dung, phương
pháp giáo dục và đối tượng học sinh.
d) Sử dụng TBDH phải đảm bảo an toàn, đặc biệt với các thiết bị được sử dụng ở
phòng thí nghiệm, các thiết bị dùng điện.
e) Sử dụng TBDH phải đảm bảo các yêu cầu như tính sư phạm, tính chính xác,
tính thẩm mỹ và tính kinh tế.
Công thức thể hiện sự đánh giá chung nhất đối với một TBDH:
Hiệu quả đầu tư =

Hiệu quả sư phạm
Giá thành TBDH

TBDH có vai trò quan trọng trong quá trình dạy và học nhưng không thể thay thế
được vai trò của người giáo viên trong hoạt động dạy học. Chính vì thế, giáo viên
không được lạm dụng TBDH thay cho việc chủ động hướng dẫn, gợi mở giúp học sinh
tìm ra tri thức mới, giáo viên phải luôn trao dồi chuyên môn và kỹ năng sử dụng có
hiệu quả TBDH để phục vụ cho hoạt động dạy học đạt kết quả cao.
1.4 Các chức năng quản lý sử dụng thiết bị dạy học
Quản lý sử dụng TBDH cũng như bất cứ hoạt động quản lý một lĩnh vực nào
khác, cần có qui trình cụ thể, rõ ràng. Các chức năng của việc quản lý phải được thể
hiện rõ rệt và tác động đến hoạt động sử dụng TBDH, giúp hoạt động này diễn ra suôn
sẻ và đạt hiệu quả cao. Các chức năng quản lý sử dụng TBDH bao gồm:
1.4.1 Lập kế hoạch sử dụng, quản lý sử dụng thiết bị dạy học
Lập kế hoạch là thiết kế bước đi cho hoạt động tương lai để đạt được những
mục tiêu đã xác định thông qua việc sử dụng tối ưu những nguồn lực (nhân lực, vật
lực, tài lực và tin lực) đã có và sẽ khai thác. [13]
Lập kế hoạch sử dụng TBDH là xây dựng một qui trình sử dụng, quản lý sử
dụng TBDH của nhà trường nói chung và từng bộ môn nói riêng trong một năm học
hoặc một khoảng thời gian nhất định nào đó.

Footer Page 27 of 161.

Header Page 28 of 161.

19

Những lợi ích của việc lập kế hoạch sử dụng, quản lý sử dụng TBDH:
-

Giúp nhà quản lý có thể quản lý hiệu quả việc sử dụng các TBDH sẵn có và sẽ

có của nhà trường để phục vụ cho một hoạt động cụ thể, tận dụng được nguồn lực vật
chất của nhà trường;
-

Tạo điều kiện sử dụng TBDH phục vụ cho hoạt động dạy học một cách khoa

học, hợp lý, chủ động điều khiển thời gian, tần suất sử dụng, tránh tình trạng trùng thời
gian sử dụng các TBDH hạn chế về số lượng giữa các lớp, các môn học khác nhau;
-

Lập kế hoạch còn là cơ sở cho việc kiểm tra hoạt động sử dụng TBDH. Các tiết

học cần phải sử dụng TBDH để thực hành, thí nghiệm hoặc sử dụng TBDH để tiến
hành các phương pháp dạy học tích cực cần được lên kế hoạch cụ thể để dựa vào đó,
các nhà quản lý – cụ thể là Ban giám hiệu có thể kiểm tra và đánh giá được tình hình
sử dụng TBDH của nhà trường; từ đó, đưa ra những phương hướng cải tiến hoặc duy
trì sự ổn định của việc sử dụng TBDH trong hoạt động dạy và học.
Có 4 bước cho việc lập kế hoạch sử dụng, quản lý sử dụng TBDH:
Bước 1. Nhận thức đầy đủ yêu cầu của cấp trên thông qua các nghị quyết, chỉ
thị, hướng dẫn…về vấn đề sử dụng TBDH hiệu quả trong hoạt động dạy học để xây
dựng kế hoạch hợp lý, hợp lệ và tuân thủ những yêu cầu của đơn vị cấp trên về thời
gian cũng như hình thức của kế hoạch, tạo sự đồng bộ đối với các trường khác. Tuy
nhiên, tùy vào điều kiện và tình hình của nhà trường mà CBQL, giáo viên sẽ căn cứ
vào tình hình thực tế để xây dựng kế hoạch sử dụng TBDH phù hợp, khả thi.
Bước 2. Phân tích tình hình TBDH và sử dụng TBDH tại nhà trường. Rà soát
lại kết quả sử dụng TBDH trong những năm qua để làm căn cứ cho việc lập kế hoạch
hoạt động sắp tới.
Bước 3. Xác định các nguồn lực cần thiết cho hoạt động quản lý sử dụng TBDH
đối với kế hoạch quản lý sử dụng TBDH của CBQL; xác định các nội dung dạy học và
TBDH cụ thể cần dùng cho mỗi tiết học đối với kế hoạch sử dụng TBDH của giáo
viên.
Bước 4. Xây dựng mục tiêu, phương hướng hoạt động và nội dung kế hoạch:
Trong quá trình xây dựng mục tiêu, cần cân nhắc và xác định thứ tự ưu tiên của
các mục tiêu một cách chính xác, phù hợp với thực trạng nhà trường;

Footer Page 28 of 161.