Tải bản đầy đủ
Các yếu tố thể hiện sự tương tác của thể nhận là hành động ngôn từ và một số phương tiện ngôn ngữ khác. Trong đó, hành động ngôn từ giữ vai trò nòng cốt trong việc thể hiện tính tương tác.

Các yếu tố thể hiện sự tương tác của thể nhận là hành động ngôn từ và một số phương tiện ngôn ngữ khác. Trong đó, hành động ngôn từ giữ vai trò nòng cốt trong việc thể hiện tính tương tác.

Tải bản đầy đủ

129

1

2
3
4
5
6
7
8
9
10

“Nhân tài” thua kiện vì… bỏ
cuộc nửa chừng
Đà Nẵng tiếp tục khởi kiện
“nhân tài” vi phạm hợp đồng
Đề án 922
Vụ “Đà Nẵng khởi kiện nhân
tài”: Ký 'hợp đồng trái tim', xử
bằng 'hợp đồng luật pháp'
Vụ kiện nhân tài
Nhân tài bội tín
Nhân tài và trách nhiệm công
dân
Đà Nẵng: 7 “nhân tài” thua kiện
kháng cáo
Thêm một “nhân tài” thua kiện,
tòa tuyên phải bồi hoàn gần 2 tỷ
Đà Nẵng đòi “nhân tài” trả lại 10 tỷ
đồng
Đà Nẵng: Nhân tài thua kiện, bị
buộc trả 1,7 tỷ đồng
Tổng

14

8

kết
0

3

0

0

0

0

7

1

0

0

0

0
4
1

1
4
1

0
0
0

1
0
2

0
0
0

19

11

0

7

0

8

5

0

1

0

0

0

0

1

0

0

0

0

0

0

4

0

56
31
0
16
(54,4
(30,1
(15,5
%)
%)
%)
Bảng 3.5: Số lượng các nhóm hành động ở lời trong phản hồi

0

Kết quả khảo sát cho thấy độc giả đã sử dụng rất nhiều hành động ở lời để
tương tác lại với nhà báo và các độc giả khác. Trong đó, nhóm hành động cam kết,
tuyên bố không xuất hiện trong phạm vi khảo sát. Hành động cam kết có đích ở lời
là trách nhiệm phải thực hiện hành động tương lai mà người nói ràng buộc; hướng
khớp ghép hiện thực – lời. Còn hành động tuyên bố liên quan tới vai xã hội, phải có
một vị thế xã hội với một quyền lực nào đó mới có thể đưa ra một hành động tuyên
bố. Bản chất của hành động tuyên bố liên quan tới hướng khớp ghép phải làm thay
đổi một hiện thực nào đó trước đó và liên quan tới vị thế xã hội. Thông thường, độc
giả phản hồi không chiếm giữ một vị trí xã hội, một địa vị chính trị quyền lực lớn
nào và cũng không ràng buộc mình vào trách nhiệm thực hiện hành động gì nên
không có hành động tuyên bố, cam kết.

130
Trình bày, điều khiển, biểu cảm là 3 nhóm hành động ở lời được sử dụng
nhiều với tần số lớn nhất. Mỗi nhóm hành động đều có các yếu tố ngôn ngữ đánh
dấu, ví dụ:
ST
T
1

Nhóm

Yếu tố

hành

ngôn ngữ

động ở lời
đánh dấu
Trình bày thấy là

Ví dụ
Những học viên này theo tôi thấy là có tài mà ích
kỷ.

2

Điều



Xử và bắt đền là đúng.

theo tôi

Theo tôi, không chỉ đền tiền mà nên xem xét đến

đừng

cả mặt hình sự.
Ai không ở trong cuộc thì đừng bình luận vu vơ.

khiển

Đừng vội trách ai.
nên

Nên cẩn trọng khi quyết định một điều gì

hãy

Hãy cẩn trọng đối với những nhà báo góp phần
làm ô nhiễm môi trường.

đề nghị

Đề nghị truy tố ra pháp luật, không gia hạn visa và
đề nghị nước bạn trục xuất về nước.

phải

Với những người này cần phải mạnh tay.
Cần rút kinh nghiệm và xét duyệt kĩ các đối tượng

3

Biểu cảm

cần
“có dễ gì”

này trước khi cử đi học.
Các đối tượng này được ưu ái, có cơ hội là muốn

“còn gì là… “bùng” còn gì là đạo đức, đạo lý - ăn xong, quẹt
ư”

mỏ định bỏ đi ư?

thật

Thật hổ danh.

thật là

Thật là vô đạo đức - ăn cháo đá bát.

thật quá là

Một cô giáo người Nhật nói với tôi rằng cuộc sống
ở Việt Nam thật quá là khủng khiếp và khắc
nghiệt.

Bảng 3.6: Ví dụ về các nhóm hành động ở lời trong phản hồi

131
a. Trình bày
Trình bày (còn gọi là biểu hiện, miêu tả, xác tín) có đích là miêu tả, kể lại,
trần thuật lại một sự tình. Đây là nhóm hành động được sử dụng nhiều nhất trong
phạm vi khảo sát (54,4%). Phần lớn các phản hồi là sự bày tỏ quan điểm, cách đánh
giá, nhận xét của độc giả đối với nội dung được trình bày trong bài báo. Ví dụ:
(92) Đồng tình cách Trung tâm Phát triển nguồn lực Đà Nẵng đang làm. Các tỉnh,
thành phố khác nên học theo. (Nam Han) (Đà Nẵng: 7 “nhân tài” thua kiện kháng
cáo, DT, PL10)
(93) Ủng hộ Trung tâm phát triển nguồn nhân lực Đà Nẵng, có nên chăng nên có một
góc nhìn khác về câu chuyện cử người đi đào tạo bằng tiền của nhân dân, tiền của
cơ quan, tập đoàn, công ty. Nên chọn kỹ người, có chế tài thượng tôn luật pháp với
những trường hợp không tôn trọng mồ hôi nước mắt của nhân dân. Nhiều người họ
tự đi làm bỏ tiền lương ra để đi học, mình đã đi học bằng tiền của nhân dân mà còn
không hiểu. (Hoàng Lê) (Đà Nẵng: 7 “nhân tài” thua kiện kháng cáo, DT, PL10)
Trong đó, độc giả thường sử dụng những kết cấu ngôn ngữ quen thuộc như
“là”, “thấy là”.
Ví dụ độc giả nhận định về những người tài trong các câu chuyện đưa ra:
(94)

Mình thấy là những kẻ cơ hội hơn là nhân tài, bởi vì nếu là nhân tài sao không tự

tìm học bổng mà đi? Nếu xác định đi thì biết là tiền của dân, sao không về phục vụ?
(Vuong Cuong) (Đà Nẵng: 7 “nhân tài” thua kiện kháng cáo, DT, PL10)
(95)

Những học viên này theo tôi thấy là có tài mà ích kỷ. (Mai Hoa) (Đà Nẵng tiếp

tục khởi kiện “nhân tài” vi phạm hợp đồng Đề án 922, DT, PL10)
Độc giả nhận định về quyết định khởi kiện của thành phố:
(96)

Xử và bắt đền là đúng, tôi ủng hộ. Biết bao học sinh nghèo học giỏi muốn được

du học và làm việc cho đất nước có dễ gì được xét đâu. Các đối tượng này được ưu
ái, có cơ hội là muốn “bùng” còn gì là đạo đức, đạo lý - ăn xong, quẹt mỏ định bỏ
đi ư? (Phạm Minh Anh) (Đà Nẵng tiếp tục khởi kiện “nhân tài” vi phạm hợp đồng
Đề án 922, DT, PL10)

132
(97)

Đà Nẵng luôn chính trực, bỏ tiền ra đào tạo khi có bằng về phản bội, bồi

thường là chính đáng. (Hữu Viễn) (Thêm một “nhân tài” thua kiện, tòa tuyên phải
bồi hoàn gần 2 tỷ, DT, PL10)
Có những phản hồi lặp đi lặp lại rất nhiều kết cấu “là” này.
(98)

Đã nhận tiền nhà nước đi học là phải trở về. Quyền lợi phải đi đôi với nghĩa vụ.

Khi đặt bút ký vào bảng cam kết, ai cũng biết là có ràng buộc trở về. Nhưng muốn
đi nước ngoài, muốn tìm cơ hội phát triển khác, nhiều người đã bất chấp với suy
nghĩ ngay từ đầu là không trở về. Họ nghĩ chẳng bao giờ bị đòi, vì thực tế số lượng
này là không ít. Nhưng họ không có tự trọng khi cầm tiền thuế của dân, trong đó có
nhiều người bán từng bó rau thiếu ăn hàng ngày, phục vụ cho mục đích cá nhân.
Tôi ủng hộ Đà Nẵng trong vụ này 100%. Làm mạnh vào, phạt thẳng tay cho những
kẻ cơ hội không thể hút máu của nhân dân thêm nữa. (Hiep) (Đà Nẵng: 7 “nhân
tài” thua kiện kháng cáo, DT, PL10)
Không chỉ thể hiện quan điểm bằng kết cấu “là” phổ biến, độc giả còn trực
tiếp thể hiện cái tôi của mình bằng cụm từ phổ biến là “theo tôi”:
(99)

Theo tôi, không chỉ đền tiền mà nên xem xét đến cả mặt hình sự. Không thể khơi

khơi như thế được. Được thì nhà nước cho tiền đi học, còn không thích nữa thì lại
không về. Nói thật là nếu không khởi kiện thì chắc chắn toàn bộ số tiền lo cho các
anh/chị này sẽ mất. Thế thì khác gì tội lừa đảo. (Gianghaiyen) (Đà Nẵng: 7 “nhân
tài” thua kiện kháng cáo, DT, PL10)
Nhóm hành động ở lời trình bày thể hiện mong muốn được nói ra sự hiểu
biết, bày tỏ quan điểm cá nhân của độc giả với thông tin được đưa ra.
b. Điều khiển
Nhóm hành động này được sử dụng khá nhiều trong phạm vi khảo sát
(30,1%). Nhóm này có các hành động ở lời như yêu cầu, đề nghị, khuyên, khuyến
khích, kiến nghị…
Theo khảo sát; các từ hãy, đừng, phải, nên là những từ xuất hiện nhiều nhất
trong các phản hồi có hành động ngôn từ điều khiển. Độc giả luôn thể hiện mạnh
mẽ quan điểm của mình bằng những lời khuyên (nên), đề nghị (phải), yêu cầu
(đừng, hãy).

133
(100) Ai không ở trong cuộc thì đừng bình luận vu vơ. Cái gì cũng có mặt trái mặt
phải của nó. Thành phố cho đi học là may mắn lắm rồi. Nhưng ở lại hay về nước
chỉ là tương đối. Ở lại chưa chắc là không yêu nước, không giúp gì cho đất nước.
Về nước nhiều lúc chẳng làm nên trò trống gì. Chỉ những người trong cuộc mới
hiểu nhau. Đừng vội trách ai. Còn việc trả lại tiền thì đương nhiên. Không ai gạt
nhà nước cả, nhất là đối với những người có trình độ. Việc trả nợ đã có nghị định
143/NĐ-CP ngày 24/3/2014 rồi. Đừng lo. Nhưng có một điều chắc chắn rằng khi
thời gian ngắn quá thì chưa xong thôi. Kiện nhau là cực chẳng đã. Nhưng khi đã
kiện nhau thì tình cảm mất hết, hơn nữa để lại một vết nhơ trong hồ sơ của người bị
kiện. Thành phố có hiểu cho điều này không. Nên cẩn trọng khi quyết định một điều
gì. Nhiều báo nhảy vào cuộc viết vu vơ, nhưng có sức lan toả. Ai hiểu ngọn ngành.
Chưa đánh được người thì mặt đỏ như vang, nhưng đánh được người rồi thì mặt
vàng như nghệ. Hãy cẩn trọng đối với những nhà báo góp phần làm ô nhiễm với
những chuyện không đáng có, như nhà báo T.T trên báo PL TPHCM. (Nguyễn Như
Minh) (“Nhân tài” thua kiện vì… bỏ cuộc nửa chừng, DT, PL10).
(101) Gọi một câu cho đúng thì họ là những kẻ “ăn cháo đá bát”. Họ bội tín không
phải vì một lí do nào khác mà thực ra nó xuất phát từ lòng tham, lèo lá, cơ hội....
của một bộ phận không nhỏ của người Việt Nam. Đừng đổ tại môi trường làm việc
hay mức lương. Phải hiểu cho đúng. Ngay từ đầu chấp nhận đi du học nhờ tiền của
dân thì phải có nghĩa vụ phục vụ. Nhưng rồi sao? Một chút tự trọng cũng không có.
Phải xử thật nghiêm, qui vào tội lợi dụng tín nhiệm gây thiệt hại cho Nhà nước.
(Người Vô Hình) (Nhân tài bội tín, DT, PL10)
Với chủ điểm nội dung liên quan tới vấn đề về xử lí người tài vi phạm hợp
đồng, độc giả đã chủ động kiến nghị rất nhiều hình thức phạt người tài. Các kiến
nghị này được thể hiện trực tiếp với động từ như đề nghị, yêu cầu, tước bỏ…
(102) Bồi hoàn gấp 2 quá nhẹ tay, làm vài năm ở nước ngoài là dư sức trả, đề nghị
truy tố ra pháp luật, không gia hạn visa và đề nghị nước bạn trục xuất về nước.
(Huan Dam) (“Nhân tài” thua kiện vì… bỏ cuộc nửa chừng, DT, PL10)
(103) Là công dân tôi đề nghị phải tính lãi tối thiểu theo lãi vay ngân hàng vì đây là

134
tiền thuế của dân. Yêu cầu hoàn trả ngay lập tức. Tước bỏ tư cách công dân Việt
Nam. Đề nghị Bộ ngoại giao và đại sứ quán các nước sở tại tạm ngừng học và
không nhận những người này vào làm việc đến khi chấp hành xong đền bù. (Dao
Xuan Khoat) (“Nhân tài” thua kiện vì… bỏ cuộc nửa chừng, DT, PL10)
(104) TP tạo điều kiện cho đi học vậy mà họ đi học xong lại không muốn về cống hiến
cho đất nước. Ừ thì nước mình còn nghèo không thể có những chế độ đãi ngộ như
nước khác nhưng muốn đất nước được phát triển thì các nhân tài cần phải gắn bó
với đất nước để đưa nước mình phát triển chứ. Đây giống như kiểu ăn cháo đá bát
ý. Người có tài mà không có đức thì cũng vứt đi mà thôi. Theo mình nên để như lúc
đầu nếu họ vi phạm cần phạt gấp 5 lần thì mới đúng. Chứ bồi hoàn có 100% đến
200% thì nhằm nhò gì. Mình thấy đây cũng là bài học cho những ai mà được hỗ trợ
đi học như vậy. (Nhàn Thu) (“Nhân tài” thua kiện vì… bỏ cuộc nửa chừng, DT,
PL10)
Nhóm hành động ở lời điều khiển thể hiện mong muốn của độc giả được tham
gia và có quyền quyết định đối với thông tin và cách xử lí thông tin mà họ đọc được.
c. Biểu cảm
Nhóm hành động này được sử dụng ít nhất trong phạm vi khảo sát (15,5%).
Song đây là nhóm hành động khá sinh động. Sự bày tỏ quan điểm, thái độ của độc
giả thường đi kèm với sự bộc lộ cảm xúc. Vì thế, một số phản hồi có hành động ở
lời thuộc nhóm biểu cảm.
Trong đó, nổi bật là hành động cảm thán về vật, việc đã nêu trong bài báo hoặc
đã nêu trong phản hồi của độc giả trước đó với các từ ngữ đặc trưng như: thật, quá…
(105) Cái kiểu dựa vào Nhà nước lấy tiền ăn học như này có mà đầy rẫy trong các bộ
ngành liên quan đến ngân sách. Thật hổ danh. (Hoacaothuy) (Đà Nẵng đòi “nhân
tài” trả lại 10 tỷ đồng, VNN, PL11)
(106) Kỳ lạ thật. Đã không nhận tiền của Nhà nước thì thôi. Nhận tiền đi học thì phải
có nghĩa vụ và trách nhiệm. Ai lại chơi “chạy làng” bao giờ. (Thêm một “nhân tài”
thua kiện, tòa tuyên phải bồi hoàn gần 2 tỷ, DT, PL10)

135
(107) Phải đòi lại tiền cho dân ko thể chấp nhận kiểu ăn cháo đá bát thế được, thật
đáng xấu hổ khi làm đơn kháng cáo!!! (Tang Nguyen) (Đà Nẵng: 7 “nhân tài”
thua kiện kháng cáo, DT, PL10)
(108) Giá như nơi đâu cũng làm được như Đà Nẵng thì thật tuyệt vời. Cần có chính
sách đãi ngộ với những sinh viên tốt nghiệp trong nước và có lòng nhiệt huyết với
quê hương. Đừng lãng phí cho chất xám bay ra khỏi biên giới. (HOANG BINH
MINH) (Đà Nẵng: 7 “nhân tài” thua kiện kháng cáo, DT, PL10)
(109) Xử và bắt đền là đúng, tôi ủng hộ. Biết bao học sinh nghèo học giỏi muốn được
du học và làm việc cho đất nước có dễ gì được xét đâu. Các đối tượng này được ưu
ái, có cơ hội là muốn “bùng” còn gì là đạo đức, đạo lý - ăn xong, quẹt mỏ định bỏ
đi ư? (Phạm Minh Anh) (Đà Nẵng tiếp tục khởi kiện “nhân tài” vi phạm hợp đồng
Đề án 922, DT, PL10)
Những từ ngữ như thật, thật đáng, thật quá là… thể hiện cảm xúc ở mức độ
cao của độc giả. Kết cấu “còn gì là…ư?” thể hiện sự băn khoăn, thái độ phê phán
của người nói.
Có khi độc giả sử dụng từ ngữ chuyên biệt chỉ nụ cười chế giễu như ha ha:
(110) Vậy là hay rồi. Người có thực tài thì trong môi trường, hoàn cảnh nào cũng tài.
Đâu cần suy nghĩ thiệt hơn. Ha ha. (Nguyễn Hữu Hạnh) (Vụ kiện nhân tài, DT,
PL10)
“Ha ha” thể hiện cảm xúc tức thời của độc giả ngay khi nói.
Tóm lại, khảo sát sơ bộ cho thấy khi tiến hành phản hồi, độc giả đã sử dụng rất
nhiều hành động ở lời với nhiều mục đích khác nhau (trình bày quan điểm, tham gia
điều khiển, biểu cảm về thông tin…) Một số từ ngữ, kết cấu ngôn ngữ phổ biến như
đã phân tích ở trên chỉ là một số trường hợp điển hình trong phạm vi khảo sát. Sự
phân chia ba nhóm hành động ở lời được sử dụng nhiều (trình bày, điều khiển, biểu
cảm) chỉ là tương đối bởi thực tế lượng phản hồi phong phú và có khá nhiều phong
cách. Có nhiều phản hồi có thể được xếp vào nhiều loại hành động ở lời và nó mang
nhiều đích khác nhau. Sự phong phú về hành động ở lời tạo nên sự “đa thanh”
trong phản hồi. Nghĩa là diễn ngôn phản hồi của độc giả bộc lộ nhiều tiếng nói.

136
3.3.1.2. Hành động mượn lời
Hành động mượn lời (hành vi mượn lời) là những hành động “mượn” các
phương tiện ngôn ngữ để gây ra một hiệu quả nào đó ngoài ngôn ngữ đối với người
nghe, người nhận hoặc ở chính người nói. “Có những hiệu quả mượn lời là đích của
một hành vi ở lời nhưng có những hiệu quả không thuộc đích của hành vi ở lời”.
[12; 89]. Vì thế, những hiệu quả mượn lời không có tính quy ước (trừ hành vi mượn
lời đích của hành vi ở lời).
Do đặc tính của diễn ngôn báo chí nên đối thoại trong diễn ngôn báo chí
không phải là song thoại hay tam thoại. Mỗi độc giả là một thoại nhân, có một cơ số
thoại nhân cùng tham gia tương tác với một diễn ngôn do nhà báo tạo lập. Điều này
dẫn đến sự xuất hiện của hành động mượn lời/ hành động ngoài lời bên cạnh hành
động ở lời/ hành động tại lời. Nếu như hành động ở lời được tạo lập nhằm ngôn ngữ
hóa cho mục đích giao tiếp, mục đích tạo lập diễn ngôn đồng thời hiện thực hóa cho
quyền lực của người tạo lập diễn ngôn; thì hành động mượn lời thể hiện quyền lực
của người tiếp nhận diễn ngôn trong việc lĩnh hội diễn ngôn vượt ngoài những mục
đích giao tiếp ban đầu của người tạo lập. Trong diễn ngôn báo chí, hành động mượn
lời thể hiện rõ nhất ở những phản hồi của độc giả nằm ngoài mục đích tạo lập diễn
ngôn của nhà báo.
Nếu như sự phong phú về hành động ở lời tạo nên sự “đa thanh” (nhiều tiếng
nói) thì sự đa dạng của hành động mượn lời tạo nên sự “dị thanh” (nhiều tiếng nói
khác nhau). Điều này phần nào lí giải lí do tại sao ở các báo đều có bộ lọc phản hồi.
Nhiều phản hồi đã được biên tập viên của báo chỉnh sửa câu chữ và một số phản hồi
thì không được đăng (với những lí do khác nhau chẳng hạn như thô tục, không phù
hợp tôn chỉ của tờ báo…). Đây cũng là điều khác hẳn với phản hồi trên Facebook.
Do tính chất đặc biệt của loại hành động mượn lời này, những dẫn chứng dưới
đây được chúng tôi thu thập qua khảo sát nhiều bài báo ở các chủ đề khác nhau.

137
(111) Ví dụ: Bài báo Bộ Giáo dục “bác” thông tin khai tử môn Lịch sử (DT
12/11/2015, PL12) trình bày thông tin Bộ Giáo dục khẳng định Lịch sử vẫn là môn
bắt buộc đối với học sinh và sẽ đứng độc lập như một môn tự chọn trong chương
trình THPT dành cho các học sinh chọn thi đại học vào các khối có tuyển sinh môn
Lịch sử. Bài báo đưa ra các ý kiến từ Thứ trưởng Bộ GD- ĐT. Ông cho biết thông
tin môn Lịch sử sẽ bị xóa bỏ khỏi chương trình phổ thông mới như nhiều ý kiến
phản ánh là chưa đầy đủ và chưa phản ánh đúng bản chất của việc đổi mới giáo dục
Lịch sử trong chương trình phổ thông.
Như vậy, mục đích của bài báo là thông báo và trình bày thông tin nhằm giúp
độc giả tiếp nhận thông tin đúng theo quan điểm của Bộ. Song hầu hết ở các phản
hồi của độc giả là sự phê phán giáo dục, phê phán cách dạy môn Lịch sử và phê
phán cách làm của Bộ. Những hiệu quả này là ngoài đích thông báo của bài báo.
(112) Tại sao giáo dục hiện nay càng đổi mới càng loạn lên vậy? Lịch sử ở Việt Nam
cần độc lập với tư cách là một môn học riêng. Đất nước Việt Nam có bốn nghìn
năm lịch sử - Chúng ta vẫn tự hào như vậy. Là một môn học riêng mà nhiều sự kiện
lịch sử vẫn chưa được biết, nếu gộp chung sẽ ra sao. Hiện nay việc học, hiểu biết
lịch sử ở Việt Nam đã quá sa sút rồi, xin các vị không có sáng kiến gì nổi trội thì
đừng xáo trộn thế. (Chien Nguyen)
Chủ yếu là do cách dạy lịch sử của ta quá nhàm chán khiến học sinh không
muốn học. Vì thế các bác lại nghĩ cách ghép lịch sử với các môn khác để né cái từ
"môn lịch sử" cho học sinh đỡ sợ. Mong rằng cải cách sẽ mang lại hiệu quả chứ
không như cải cách kỳ thi đại học năm 2015 vừa rồi. (Mai)
Cải cách giáo dục cách nào thì cũng phải đảm bảo môn Lịch sử là môn
chính, bắt buộc ở các kỳ thi. Tất cả các nước trên thế giới đều chú trọng vấn đề lịch
sử dân tộc, nước ta cần phải làm vậy mới giữ được độc lập, tự do, toàn vẹn lãnh
thổ, mới phát triển đất nước được. (Manh Ha)