Tải bản đầy đủ
II - Các quy tắc hội thoại

II - Các quy tắc hội thoại

Tải bản đầy đủ

Tính liên kết hội thoại thể hiện trong lòng một phát ngôn, giữa các phát ngôn, giữa các
hnh động ngôn ngữ, giữa các đơn vị hội thoại. Cần lu ý, tính liên kết không chỉ thuộc lĩnh
vực nội dung v thể hiện bằng các dấu hiệu "ngữ pháp" hiểu theo truyền thống. Nó còn thuộc
lĩnh vực các hnh động ngôn ngữ, còn thể hiện trong quan hệ lập luận. Lấy một ví dụ :
A1 Khoẻ không ?
A2 Bình thờng. Cám ơn

Cám ơn, mình đang nằm viện.
Hnh động hỏi thăm của A1 đòi hỏi lời đáp của A2. Giữa hnh động, ngôn ngữ của A1 v
A2 có sự liên kết với nhau. Trong trờng hợp A2 trả lời "Cám ơn, mình đang nằm viện." hnh
động "trần thuật" về tình trạng sức khoẻ của A2 chắc chắn sẽ kéo theo một hnh động ngôn
ngữ no đấy của A1, ví dụ A1 sẽ hỏi về bệnh tật, về thời gian mang bệnh,... của A2. Nếu lời
đáp của A2 l một lời đáp tích cực (bình thờng) thì nó l một lời đáp không có dấu hiệu vì nó
có tính khuôn sáo, ngời ta đã biết trớc. Còn nếu nó l lời đáp tiêu cực thì nó l lời đáp có
dấu hiệu, mang lợng thông tin lớn v có tác dụng mở ra một hớng hội thoại mới. Lời đáp
"Bình thờng, cám ơn." sẽ khoá hội thoại lại, còn lời đáp "Tôi đang nằm viện." sẽ mở ra một
đoạn hội thoại mới. Nguyên tắc liên kết có thể mềm dẻo, linh hoạt m cũng có thể chặt chẽ,
nghiêm ngặt tuỳ theo tính chất các cuộc hội thoại.
3. Các nguyên tắc hội thoại
Hội thoại một cách chân thực đòi hỏi ngời tham gia phải tôn trọng một số nguyên tắc.
Những nguyên tắc ny không chặt chẽ nh những nguyên tắc ngôn ngữ học thuần tuý. Đó l
các nguyên tắc :
3.1. Nguyên tắc cộng tác hội thoại do Grice nêu ra từ năm 1967. Nguyên tắc ny đợc
phát biểu một cách tổng quát nh sau :
Hãy lm cho phần đóng góp của anh (vo cuộc hội thoại) đúng nh nó đợc đòi hỏi ở giai
đoạn (của cuộc hội thoại) m nó xuất hiện phù hợp đích hay phơng hớng của cuộc hội thoại
m anh đã chấp nhận tham gia vo.
Nguyên tắc ny có nghĩa nh sau :
Giả định có một cuộc hội thoại diễn ra trong đó có các nhân vật tham gia A1, A2, A3,...
Cuộc hội thoại đó xoay xung quanh vấn đề ví dụ tổ chức một đêm vũ hội của khoa nhân dịp
mừng năm mới. Đích của cuộc hội thoại l thống nhất đợc kế hoạch v phân việc cho A1,
A2, A3 tổ chức đêm vũ hội đó. A1 có thể nói trớc, nêu ra một dự kiến kế hoạch. Trong dự
kiến giả định có các việc chuẩn bị vũ trờng. Trong việc chuẩn bị vũ trờng giả định có việc
mợn vũ trờng, trang hong vũ trờng, chi phí cho việc chuẩn bị vũ trờng, điều động đơn vị
chuẩn bị vũ trờng. Cuộc hội thoại cứ theo trật tự từ trên m diễn tiến. Sau khi bn xong việc
xác định v mợn vũ trờng sẽ bn sang vấn đề trang trí, bn xong trang trí mới quyết định
đợc kinh phí,... đó l các giai đoạn của cuộc thoại. Nguyên tắc cộng tác đòi hỏi A1, A2,
A3,... phát biểu theo hớng đó để đạt đích đó. Mỗi lợt lời của A1, A2, A3 phải lm sao cho
cuộc hội thoại tiến lên, đạt đến đích, tránh tình trạng các ý kiến đa ra giẫm chân tại chỗ. Khi
đã bn xong vấn đề mợn vũ trờng thì chuyển sang bn về cách trang hong. ở giai đoạn ny
các lợt lời của A1, A2, A3,... không nên trở lại với việc mợn vũ trờng nữa (trừ trờng hợp
do yêu cầu trang hong m địa điểm đã thoả thuận tỏ ra không thích hợp, phải bn lại địa

34

điểm. Nhng nên chú ý lúc ny vấn đề vũ trờng đã nằm trong khuôn khổ vấn đề trang hong,
không còn l vấn đề vũ trờng tách riêng nữa).
Một khi những ngời tham gia tôn trọng nguyên tắc ny thì cuộc hội thoại đạt tính chất
năng động hội thoại (dinamique conversationnel, viết tắt DC) có nghĩa l cuộc hội thoại tuần
tự tiến đến đích, không luẩn quẩn, không giật lùi trở lại.
Nguyên tắc cộng tác hội thoại trên đợc Grice tách thnh 4 phơng châm nhỏ :
a) Phơng châm về lợng . Phơng châm ny lại chia thnh hai vế :
Hãy lm cho phần đóng góp của anh có lợng tin đúng nh đòi hỏi của đích cuộc hội
thoại.
Đừng lm cho lợng tin của anh lớn hơn yêu cầu m nó đợc đòi hỏi.
b) Phơng châm về chất . Phơng châm ny đợc phát biểu tổng quát nh sau : hãy cố
gắng lm cho phần đóng góp của anh l đúng, đặc biệt l :
Đừng nói điều gì m anh tin rằng không đúng.
Đừng nói điều gì m anh không có đủ bằng chứng.
c) Phơng châm quan hệ (còn đợc gọi l phơng châm quan yếu) . Hãy lm cho phần
đóng góp của anh quan yếu (pertinent) tức có dính líu đến câu chuyện đang diễn ra.
d) Phơng châm cách thức . Dạng tổng quát của phơng châm ny l : hãy nói cho rõ rng,
đặc biệt l :
Hãy tránh lối nói tối nghĩa.
Hãy tránh lối nói mập mờ, mơ hồ về nghĩa.
Hãy ngắn gọn.
Hãy có trật tự.
Nh đã nói, các phơng châm ny đúng cho cuộc hội thoại chân thực, trong đó ngời hội
thoại thực sự muốn lm cho nó đạt kết quả một cách tờng minh, trực tiếp. Tất nhiên có rất
nhiều cuộc hội thoại trong đó ngời ta nói chuyện với nhau bằng các ẩn ý. Chúng ta sẽ thấy ở
chơng Nghĩa tờng minh v nghĩa hm ẩn, chính những phơng châm ny sẽ giải thích
những nghĩa hm ẩn trong hội thoại. Thực ra những phơng châm ny trong cách trình by
của Grice chủ yếu mới có tính định tính, cha đợc định lợng một cách chặt chẽ, đờng ranh
giới giữa điều "nên" v "không nên" còn khá mơ hồ. Tuy nhiên, chúng ta vẫn có thể nhận ra
đợc những trờng hợp vi phạm chúng trong hội thoại, qua đó đánh giá đợc kết quả của cuộc
hội thoại.
Nếu những phơng châm trên đợc tôn trọng thì một cuộc hội thoại sẽ đạt đợc tính chất
cộng tác giữa những nhân vật hội thoại, đạt đợc tính quan yếu, có nghĩa l xoay quanh vấn đề
đợc đa ra hội thoại, đạt đợc tính chân thnh, có nghĩa l những ngời hội thoại thực sự
mong muốn cuộc hội thoại thnh công, đạt đợc yêu cầu về lợng tin v đạt yêu cầu triệt để
(exhaustivité), có nghĩa l nói hết những điều m ngời hội thoại cho l quan yếu với vấn đề
đợc đa ra.
3.2. Nguyên tắc tôn trọng thể diện (faces) của những ngời hội thoại
Mỗi con ngời đều có mặt mạnh, đáng tự ho v có những mặt yếu. Trong cuộc sống, đặc
biệt l trong hội thoại, chúng ta phải tránh không đụng chạm tới chỗ yếu của ngời đối thoại
với mình ; hoặc buộc lòng phải nói tới thì chọn cách nói sao cho ngời đối thoại ít bị xúc
35

phạm nhất. Hội thoại bằng miệng lại cng tôn trọng thể diện của nhau. Ngay cả khi ngời đối
thoại với mình đa ra một yêu cầu, một lời xin cực kì vô lí, chúng ta vẫn khó có thể bác bỏ
"thẳng thừng" đợc. Mỗi ngời chúng ta có hai dạng thể diện : thể diện tích cực v thể diện
tiêu cực. Thể diện tích cực l nhân cách, vị trí, địa vị xã hội biểu hiện bên ngoi m qua đó
chúng ta tác động vo ngời khác. Thể diện tiêu cực l lãnh địa riêng của từng ngời, chủ yếu
của từng ngời m chúng ta không muốn cho ngời khác biết. Ví dụ, một chng trai hay một
cô gái quá lứa lỡ thì. Sự "quá lứa lỡ thì" l một thể diện tiêu cực. Cần chú ý, trong hội thoại,
quyền đợc nói cũng l một thể diện tích cực, đó l lãnh địa hội thoại của từng ngời.
Nguyên tắc tôn trọng thể diện của ngời hội thoại đòi hỏi chúng ta khi hội thoại phải khéo
léo tránh những xúc phạm tn nhẫn đến thể diện ngời khác cũng nh cố gắng gìn giữ thể diện
của mình. Đó l nguồn gốc của các biện pháp tu từ nh nói giảm, nói vòng, của các công thức
xã giao, của những lời nói dối vì lịch sự,... Trong hội thoại, nguyên tắc ny còn đòi hỏi chúng
ta đừng xâm phạm lãnh địa hội thoại của ngời khác, đừng trả lời thay, đừng nói hớt, đừng
cớp lời, ginh phần nói của ngời khác.
3.3. Nguyên tắc khiêm tốn
Trong hội thoại tránh đừng tự khen ngợi mình. Tục ngữ Pháp có câu : "Cái tôi l cái đáng
ghét.". Trong hội thoại, ngời no luôn luôn bộc lộ cái tôi ra sẽ gây khó chịu cho ngời đối
thoại. Bởi vậy, trong ngôn ngữ thông thờng, cái tôi thờng tìm cách trốn sau cái "chúng tôi".
Những quy tắc hội thoại vừa giới thiệu đều ít nhiều có tính chất phổ quát. Bên cạnh những
quy tắc phổ quát đó, tuỳ từng địa phơng, tuỳ từng cá nhân, tuỳ từng dân tộc m còn có những
quy tắc hội thoại "đặc ngữ". Bởi vậy, sự nghiên cứu hội thoại, một mặt đi theo hớng nghiên
cứu quen thuộc l tìm ra quy luật chung, mặt khác cần biết phải đi theo con đờng so sánh,
đối chiếu để tìm ra đặc thù liên văn hoá của hội thoại.

III thơng lợng hội thoại
Hội thoại l một vận động. Từ khi các nhân vật hội thoại gặp nhau bắt đầu cuộc tiếp xúc
cho đến khi kết thúc, hình thức v nội dung không phải đã đợc đặt ra từ đầu v giữ nguyên
vẹn không thay đổi. Phải trải qua một cuộc thơng lợng, thơng lợng ngầm nhng vẫn phải
thơng lợng (trừ những cuộc hội đm có tính chất quan phơng trong đó sự thơng lợng về
hình thức, nội dung các thnh phần tham gia,... đợc tách riêng thnh một mục thảo luận lớn
trớc khi cuộc hội đm chính thức bắt đầu) những ngời tham gia mới đạt đợc một sự thoả
thuận về hình thức v nội dung cho cuộc hội thoại đang diễn ra. Trong khi trò chuyện, giữa
hnh vi, cách ứng xử của các nhân vật có thể có sự "trục trặc kĩ thuật" cần đợc điều chỉnh
ngay. Cũng phải trải qua thơng lợng mới đạt đợc sự điều chỉnh đó.

IV cấu trúc hội thoại
Hội thoại l một tổ chức tôn ti nh tổ chức một đơn vị cú pháp. Các đơn vị cấu trúc của
hội thoại l :
Cuộc thoại (cuộc tơng tác)
Đoạn thoại
Cặp trao đáp
Ba đơn vị trên có tính chất lỡng thoại, có nghĩa l hình thnh do vận động trao đáp của
các nhân vật hội thoại.

36

Hai đơn vị có tính chất đơn thoại, có nghĩa l do một ngời nói ra l :
Tham thoại
Hnh động ngôn ngữ.
1. Cuộc thoại (conversation ; cuộc tơng tác : interaction)
Cuộc thoại l đơn vị hội thoại bao trùm, lớn nhất. Có thể nói ton bộ hoạt động ngôn ngữ
của con ngời l một chuỗi dằng dặc những lời đối đáp. Việc phải tách ra trong một chuỗi
dằng dặc những lời đối đáp của con ngời những đơn vị gọi l cuộc thoại l cần thiết để
nghiên cứu. Thực ra cũng còn có thể nói tới một loại đơn vị lớn hơn nữa : một lịch sử hội thoại
gồm nhiều cuộc hội thoại do hai hoặc một số ngời tiến hnh, bị ngắt quãng về thời gian v
thay đổi về địa điểm nhng vẫn chung một chủ đề từ khi bắt đầu cho đến khi kết thúc. Nh
cuộc hội đm Paris giữa Hoa Kì v Việt Nam.
2. Đoạn thoại
Về nguyên tắc có thể định nghĩa đoạn thoại l một mảng ngôn bản do một số cặp trao đáp
liên kết chặt chẽ với nhau về ngữ nghĩa hoặc về ngữ dụng. Về ngữ nghĩa, đó l sự liên kết chủ
đề : một chủ đề duy nhất, v về ngữ dụng, đó l tính duy nhất về đích. Nh cuộc thoại giả định
về việc tổ chức đêm vũ hội đã dẫn. Mỗi "phần việc" đa ra bn bạc l một chủ đề v khi những
ngời thảo luận đã đi đến một kết luận về phần việc đó l đã kết thúc một đoạn thoại. Hoặc
việc một ngời vo hiệu sách có thể thực hiện một số đoạn thoại với chủ hiệu về việc mua một
cuốn sách no đấy, đặt sách mới, hỏi giá cả của một cuốn thứ ba,... Cũng có thể nói tiêu chí
ngữ dụng của đoạn thoại l sự thực hiện một quan hệ lập luận trong đoạn thoại đó.
Có những đoạn thoại trong cuộc thoại ít nhiều đợc định hình, do đó dễ nhận ra hơn các
đoạn thoại khác. Đó l đoạn thoại mở thoại v đoạn thoại kết thúc. Cấu trúc tổng quát của một
cuộc thoại có thể l :
Đoạn thoại mở thoại
Thân cuộc thoại
Đoạn thoại kết thúc
Tổ chức của đoạn thoại mở đầu v đoạn thoại kết thúc phần lớn đợc nghi thức hoá v lệ
thuộc vo rất nhiều yếu tố v các kiểu cuộc thoại (hội đm, thơng thuyết, giao dịch thơng
mại, trò chuyện, bn bạc,...), vo hon cảnh giao tiếp, vo mục đích thời gian v hon cảnh
gặp gỡ, vo sự quen thuộc, vo sự hiểu biết về nhau, vo quan hệ thân thuộc giữa những nhân
vật hội thoại. Chúng cũng mang đậm dấu vết của từng nền văn hoá. Dù rất khác nhau nhng
đoạn thoại mở đầu v kết thúc bị chi phối bởi một nguyên tắc chung, đó l không dễ dng gì
chuyển từ sự im lặng sang nói năng v ngợc lại chuyển từ sự nói năng sang im lặng.
Nói chung, qua đoạn thoại mở đầu v đoạn thoại kết thúc, ngời ta ứng xử dờng nh l
để biểu lộ nỗi vui của sự gặp gỡ v nỗi buồn tiếc của sự phải chia tay.
3. Cặp trao đáp (cặp thoại)
Về nguyên tắc, cặp trao đáp l đơn vị lỡng thoại tối thiểu, với chúng cuộc trao đổi, tức
cuộc hội thoại chính thức đợc tiến hnh. Đây l đơn vị cơ sở của hội thoại nên chúng ta sẽ
dnh cho nó một mục riêng. Cặp thoại đợc cấu thnh từ các tham thoại.

37